Skocz do treści

Walory Nadpilicznych Parków - Autor - Piotr Wypych

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Artykuł zamieszczony w "Ziemi Łódzkiej" 2007

Ze względu na wyróżniające się wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe terenów doliny Pilicy w jej środkowym biegu - w grudniu 1995 roku wojewoda piotrkowski powołał Zespół Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. W skład Zespołu wchodzą trzy parki: Przedborski, Sulejowski i Spalski. Zostały one utworzone w celu zachowania i ochrony cennych przyrodniczo obszarów będących pozostałością Puszczy Pilickiej oraz fragmentów Wyżyny Przedborskiej wraz z doliną rzeki Czarnej Włoszczowskiej. Najważniejszym celem Zespołu jest ochrona i popularyzacja wszystkich składników środowiska abiotycznego, biotycznego i kulturowego w warunkach racjonalnego gospodarowania. Trzy nadpiliczne parki krajobrazowe zajmują w granicach województwa łódzkiego 378 km2, zaś powierzchnia otulin wynosi 665 km2 – co daje nam łącznie powierzchnię 1043 km2. Najcenniejsze ostoje faunistyczne i florystyczne Polski Środkowej znajdują się na terenie nadpilicznych parków, zwłaszcza w Spalskim PK ,w rejonie lasów Przedborskich, oraz w puszczańskich rezerwatach Sulejowskiego Parku Krajobrazowego. W Lasach Spalskich spotkać jeszcze możemy gatunki ptaków zagrożonych wyginięciem z obszaru województwa, jak: kraska, dzięcioł zielonosiwy czy trzmielojad. W okolicach Przedborza lęgowo występuje cietrzew, orzeł bielik i gołąb siniak. Ostatnio zimą przywędrowała tu wataha wilków . Na terenie Sulejowskiego PK lęgowe są żurawie i bociany czarne – których populacja ma tendencje wzrostowe. Naturalne stanowiska niektórych gatunków roślin wyżynnych i górskich, np. jodły postpolitej i żywca dziewięciolistnego w okolicach Piotrkowa i Tomaszowa Maz. wyznaczają ich północne granice geograficznego zasięgu.Niektóre rośliny posiadają stanowiska „wyspowe” poza granicami ich naturalnego występowania - jak zimoziół północny chroniony w rezerwacie Jaksonek. W rejonie malowniczych przełomów rzeki Pilicy koło Przedborza, Sulejowa oraz Inowłodza występują cenne gatunki roślin kserotermicznych, pochodzących z ostoi stepowych. Są to m.in. szałwia okręgowa, głowienka wielkokwiatowa, dziewanna firletkowa , zawilec wielkokwiatowy i kłosownica pierzasta. Zespół Nadpilicznych Parków Krajobrazowych swymi granicami w dużym stopniu pokrywa dawne tereny Puszczy Pilickiej. Puszcza Pilicka jest największym kompleksem leśnym w Polsce Środkowej. Puszcza rozciąga się wzdłóż doliny Pilicy począwszy od kompleksów leśnych w okolicach Przedborza, a kończy w przepastnych borach w sąsiedztwie Nowego Miasta nad Pilicą. Łączna powierzchnia lasów wchodzących w skład Puszczy wynosi 55 tys. hektarów. Znajdują się tu: liczne torfowiska, podmokłe przez cały rok łęgi, olsy bagienne, grądy, stare dąbrowy i buczyny oraz suche i świeże bory sosnowe, mozaiki barwnych łąk, wrzosowiska i murawy kserotermiczne.

Ochrona Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych obejmuje działania:

- nie dopuszczające do lokalizacji przemysłu na tym terenie,
- ograniczające zanieczyszczenie wód, zwłaszcza zlewni Pilicy powyżej Zbiornika Sulejowskiego i w samym Zbiorniku,
- powstrzymujące zaśmiecanie lasów, torfowisk, mokradeł, otoczenia zabytków przyrody i kultury, ograniczające nadmierną urbanizację o złej skali i formie,
- sprzyjające realizacji konserwatorskiej ochrony przyrody i ochrony zabytków kultury materialnej w obszarze Zespołu,
- nie dopuszczające do lokalizacji urządzeń technicznych zakłócających ład przestrzenny.
Udostępnienie Zespołu Nadplicznych PK oznacza:
- rozwój różnych form wypoczynku, krajoznawstwa, rekreacji, turystyki i sportu,
- promocję gmin leżących w granicach Zespołu, zwłaszcza wspomaganie prowadzonych przez gminy działań w zakresie ochrony środowiska, rozwoju krajoznawstwa przyrodniczego, rolnictwa ekologicznego i budownictwa regionalnego.

W myśl ustawy o ochronie przyrody, wszelkie działania na obszarze parku krajobrazowego powinny być podporządkowane najważniejszemu celowi jakim jest ochrona całości walorów wyróżniających ten obszar. Ochrona Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych prowadzona jest w oparciu o plany ochrony które zostały sporządzone dla każdego z 3 parków indywidualnie. Za podstawę metodyczną wykonania każdego z planów ochrony przyjęto zasadę „trójochrony” - czyli objęcie równorzędną ochroną walorów przyrodniczych, kulturowych i krajobrazowych dla danego parku.

Przedborski Park Krajobrazowy

Przedborski PK został utworzony w czerwcu 1988 r. rozporządzeniami wojewodów: kieleckiego i piotrkowskiego. Po zmianach administracyjnych w 1999 roku zdecydowanie większa część PPK znalazła się w województwie świętokrzyskim – natomiast całość parku administrowana jest przez Zarząd ZNPK z siedzibą w Moszczenicy. Powierzchnia Parku wynosi 16.640 ha, a otuliny 14.490 ha. Zajmuje on najcenniejsze przyrodniczo fragmenty Pasma Przedborsko-Małogoskiego oraz Niecki Włoszczowskiej, Wzgórz Łopuszańskich i Wzgórz Opoczyńskich. Największymi wartościami Parku, decydującymi o jego atrakcyjności są:
- malownicze i różnorodne krajobrazy, z dominującymi wzniesieniami o wysokości ponad 300 m n.p.m.,
- cenne przyrodniczo doliny rzek : Pilicy i Czarnej Włoszczowskiej,
- rozległe obszary podmokłe i torfowiskowe,
- bogata flora i fauna reprezentowana przez wiele chronionych gatunków,
- korzystne warunki bioklimatyczne związane z obfitością lasów,
- czyste wody powierzchniowe, ustronność położenia, przewaga tradycyjnych form gospodarki rolnej,
- obecność zabytków architektury i kultury ludowej.

Teren Parku leży na przeciętnej wysokości 192 m n.p.m., a najwyższy punkt - 347,0 m. posiada Góra Fajna Ryba, która jest najwyższym wzniesieniem w woj. łódzkim. Przyrodę ożywioną reprezentują: mszaki w liczbie 161 gatunków, rośliny naczyniowe - 964 gat. (chronionych całkowicie jest 51 gat. i częściowo chronionych 12) , grzyby 93 gat., porosty 155 gat., owady ok. 10 tys. gat., ryby 19 gat., płazy 10 gat., gady - 5 gat., ptaki -187 gat., ssaki 39 gat. Spośród roślin wyodrębniono grupę gatunków zagrożonych wyginięciem – ok. 206 gat. W PPK stwierdzono nowe dla Polski gatunki owadów. Są to: podścianka występująca w rez. Piskorzeniec, gnójka - w uroczysku Mokry Las oraz zgiętwa i kuliboda występujące w rez. Murawy Dobromierskie. Szata roślinna jest bogata i zróżnicowana. Stwierdzono tu występowanie 143 zbiorowisk roślinnych. Na szczególną uwagę zasługuje unikalny w Polsce zespół spirodeli wielokorzeniowej stwierdzony w stawie w rez. Piskorzeniec ,oraz reliktowa buczyna storczykowa rosnąca w rez. Bukowa Góra i na Górze Krzemyk koło Jeżowca .

Na terenie Parku utworzono 5 rezerwatów przyrody:
Bukowa Góra - rezerwat leśny utworzony w 1959 roku o pow. 34,8 ha. Przedmiotem ochrony są naturalne zbiorowiska leśne, w tym unikalna w Polsce Środkowej ciepłolubna buczyna storczykowa oraz żyzna buczynę sudecka. Obszar rezerwatu jest płatem naturalnego lasu bukowego na podłożu wapiennym, posiada on duże walory krajobrazowe, wyróżnia się od otaczających go lasów i terenów bezleśnych Pasma Przedborsko-Małogoskiego. Rośnie tu wiele gatunków rzadkich i chronionych jak: pluskwica europejska, wyka grochowata, lilia złotogłów, zawilec wielkokwiatowy, wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, orlik pospolity, naparstnica zwyczajna, głowienka wielkokwiatowa, oraz storczyki gnieźnik leśny, żłobik koralowy, kruszczyk szerokolistny, k. rdzawoczerwony, buławnik czerwony, b. wielkokwiatowy, obuwik pospolity.

Murawy Dobromierskie – rezerwat stepowy utworzony w 1989 roku o pow. 36,29 ha. Przedmiotem ochrony są nawapienne murawy i zarośla kserotermiczne z rzadką florą i fauną. Obszar ten po II wojnie światowej był użytkowany rolniczo, a następnie porzucony, wytworzyły się na nim ciepłolubne, barwne i wonne zbiorowiska roślinne z dominacją: róż, tarniny, ligustru oraz trawiaste murawy stepowe. Rezerwat stanowi najbogatsze skupisko roślin stepowych w północnej części Wyżyny Małopolskiej. Stwierdzono występowanie tu 320 gatunków roślin naczyniowych i 10 gatunków mszaków. Rosną tu rzadkie gatunki kserotermiczne i gatunki podlegające ochronie jak: wiśnia karłowata, pluskwica europejska, orlik pospolity, zawilec wielkokwiatowy (największe stanowisko w Polsce Środkowej), dziewięćsił bezłodygowy, aster gawędka (największe stanowisko w Polsce Środkowej), kruszczyk szerokolistny, pierwiosnek lekarski, oman wierzbolistny, okrzyn szerokolistny, koniczyna długokłosowa, lepnica wąskopłatkowa, włóczydło polne, macierzanka pannońska, naparstnica zwyczajna i in. W części rezerwatu gdzie zarośla zostały wycięte, murawa uległa regeneracji i obecnie przedstawia niezwykle barwny „step” z jałowcami.

Oleszno - rezerwat leśny utworzony w 1970 r. o pow. 31,43 ha. Chroni podmokłe lasy o bogatym drzewostanie porastającym rozległe obniżenie w Niecce Zabrodzkiej. Drzewostan budują: olsza czarna i jesion wyniosły, dąb szypułkowy, jodła pospolita oraz buk zwyczajny , klon zwyczajny, k. jawor, grab i wiązy. Występuje tu mozaika łęgu jesionowo-olszowego, grądu niskiego i olsu. W runie tego lasu rosną m.in.: storczyki: listera jajowata, buławnik czerwony, podkolan biały, storczyk plamisty, s. szerokolistny oraz kokoryczka okółkowa, liczydło górskie, widłaki, wawrzynek wilczełyko, orlik pospolity, parzydło leśne i inne. Jest trudny do przebycia las - stwarza wrażenie naturalnego. Na terenie rezerwatu bytują bieliki, bociany czarne, brodźce samotne.

Piskorzeniec - rezerwat torfowiskowo-leśny (powołany 1990 r., na pow. 409 ha) chroni naturalne ekosystemy torfowiskowe oraz bagienne lasy olszowo-brzozowe i bory bagienne z licznymi chronionymi oraz rzadkimi gatunkami roślin i zwierząt. W skład rezerwatu wchodzi również zbiornik wodny oraz zarośnięty szuwarami staw i kompleks bagien. Aktualnie torfowisko zarasta w bardzo szybkim tempie, co jest spowodowane zakłóceniem warunków wodnych torfowiska. Giną cenne gatunki takie jak: rosiczki, bagnica torfowa, wierzba borówkolistna, wolffia bezkorzeniowa (najmniejsza roślina kwiatowa świata), salwinia pływająca i in. W rezerwacie występuje: 10 gatunków płazów, 5 gatunków gadów, 110 gatunków ptaków (98 ma tutaj swoje miejsca lęgowe). Spośród ssaków dużą atrakcję stanowią bobry i łosie.

Czarna Rózga - rezerwat leśny utworzony w 1996 r., o pow. 185,6 ha chroni on naturalne ekosystemy lasów liściastych z licznymi drzewami pomnikowymi i gatunkami rzadkich roślin zielnych, m.in.: gatunki górskie: widłak wroniec, kokoryczka okółkowa i in.

Trzy pierwsze z w/w rezerwatów znajdują się poza obszarem województwa łódzkiego. W przyszłości planowane jest utworzenie dalszych dziewięciu rezerwatów przyrody.

Z Przedborskim Parkiem związane są liczne miejsca historyczne oraz zabytki kultury materialnej- najcenniejsze z nich to:
Przedbórz:
– gotycki kościół św.Aleksego 1241r, wielokrotnie przebudowywany i odnawiany
- pozostałości średniowiecznych murów miejskich i ruiny zamku za czasów Kazimierza Wielkiego
- zabytkowe kamieniczki w obrębie rynku- XVIIIw./XIX w.
- późnoklasycystyczny ratusz miejski z lat 1820 – 1830
- zespół słupowych kapliczek cholerycznych z XVIII w.
- Społeczne Muzeum Ludowe z ciekawymi zbiorami etnograficznymi
Kluczewsko:
- zespół podworski z XVIII/ XIX w. - budynek wozowni z XVIII w. oraz rządcówka, ruiny dworu murowano-kamiennego z XVIII w. wraz z budynkami podworskimi (wozownia, stodoła, rządcówka) z I poł. XIX w, spichlerz z XVIII/XIX w. murowany.
- kościół parafialny p.w. Św. Wawrzyńca murowany z 1797 r, plebania murowana z 1920 Oleszno
- relikty dworu z XVI w., oraz park z dworem murowanym i układem wodnym z XVIII/XIX opasany fosą, ze śladami założenia regularnego; zabudowania folwarczne murowane z XIXw.; rynek ; kościół p.w. NMP murowany z 1643-85 wczesnobarokowy z wystrojem wczesnobarokowym,
Wola Świdzińska:
- dwór z przeł. XIX w. oraz pozostałość parku z układem naturalistycznym z II połowy XIX i zabudowaniami dworskimi murowanymi,
Lasocin:
– pozostałości założenia parkowego i pałacu z ogrodzeniem murowanym z II poł. XIX w. Nieduży park krajobrazowy, otacza ruiny XIX w. pałacu Niemojewskich,
Stanowiska:
– dworski park krajobrazowy z XIX w.
- kościół parafialny p.w. Św. Jakuba murowany XIV i XV w. przebudowany w XVIII i 1800, na kościele jest zegar słoneczny ; kuźnia murowana kamienna z końca XIX w.
- dwie słupowe kapliczki z podwójną latarnią z XVII / XVIII w.- kapliczki te w przeszłości wytyczały i zamykały granicę wsi.
- kuźnia murowana XIX w./ nieczynna /
Łapczyna Wola – ruiny zboru ariańskiego z XVII w./ powstałego przed 1629 r. / usytuowane na niewielkim wzniesieniu.
Mrowina:
- kamienna figura przydrożna św.Jana Nepomucena z poł.XVIII w.
Żeleźnica – kościół parafialny p.w. Św.Mikołaja ,murowany z 1869-70 r. ; organistówka drewniana z ok. 1900 r. Na miejscu obecnego kościoła wcześniej stał kościół drewniany z 1617 roku – który uległ spaleniu, zaś przed nim około roku 1511 wybudowano pierwszy kościół parafialny.
Dobromierz – szczątki parku krajobrazowego o pow. 3,5 ha, i ruiny dworu z XVIIIw.
Rączki - znajduje się tu kościół filialny p.w. Św. Trójcy, murowany z lat 1864-1865;
- ruina dworu z XIX w.; zabudowania podworskie (obora, stajnia i wozownia murowana kamienno-drewn. z I poł. XIX w.) park krajobrazowy z poł. XIX w., o pow. 2,5 ha,
Ruda Pilczycka – park krajobrazowy z końca XIX w. - pałac w zespole dworsko pałacowym, k. XIX w.

Na terenie Przedborskiego PK znajduje się 11 zabytkowych parków, zwykle dworskich, pochodzących z XVII – XIX w. Znajdują się one w: Bobrownikach, Dobromierzu, Kluczewsku, Krzętowie, Lasocinie, Olesznie, Przedborzu, Rączkach, Rudzie Pilczyckiej, Stanowiskach oraz Woli Świdzińskiej.
PK jest jednym z najcenniejszych parków krajobrazowych w Środkowej Polsce, a niektóre fragmenty jak np. rezerwaty: Bukowa Góra, Murawy Dobromierskie, Czarna Rózga należą do unikalnych w skali całej Polski Środkowej.

Sulejowski Park Krajobrazowy

Park powstał w 1994 roku i obejmuje fragment dorzecza Pilicy na odcinku od okolic Bąkowej Góry po Tomaszów Mazowiecki. Park leży w trzech mezoregionach: Równina Piotrkowska, Wzgórza Radomszczańskie i Wzgórza Opoczyńskie. Powierzchnia Parku wynosi 17.440 ha, a otuliny 38.927 ha. Połowę powierzchni SPK stanowią lasy, zajmujące łącznie prawie 28.500 ha. Tereny rolnicze pokrywają 43,3 % powierzchni SPK. Do najważniejszych walorów przyrodniczych i krajobrazowych parku należą:
- piękny, harmonijny krajobraz dorzecza środkowej Pilicy i jej dopływów, z malowniczymi przełomama Pilicy w Szarbsku, Sulejowie i Smardzewicach;
- wielkoprzestrzenne kompleksy leśne, będące pozostałośćią Puszczy Pilickiej
- bogata i dobrze zachowana flora i fauna z wieloma stanowiskami zagrożonych wyginięciem, rzadkich i chronionych gatunków roślin i zwierząt
- Zbiornik Sulejowski – rezerwuar wody pitnej dla aglomeracji łódzkiej, pełniący również funkcje klimatyczne i rekreacyjne z bazą turystyczną w rejonie Sulejowa i Smardzewic. Pilica wraz ze Zbiornikiem Sulejowskim stanowi o pięknie krajobrazu Parku, jest jednocześnie przyczyną zagrożenia przyrody spowodowanego nadmierną rekreacją i szybko postępującą zabudową w dolinie rzeki.
- obecność cennych obiektów o znaczeniu historyczno – kulturowym.

Na terenie Parku wykazano 35 gatunków roślin podlegających ścisłej ochronie oraz 15 częściowo chronionych. Spośród zwierząt kręgowych stwierdzono 35 gatunków ryb i smoczkoustych, 5 gatunków gadów, 12 – płazów, 196 – ptaków (w tym 146 gat. lęgowych – 55 % awifauny krajowej) oraz 39 gatunków ssaków. Obszary o wybitnych walorach przyrodniczych Sulejowskiego PK objęto ochroną w 11 rezerwatach przyrody o łącznej powierzchni 624 ha ,oraz w postaci użytków ekologicznych.

Na terenie Sulejowskiego PK znajdują się rezerwaty:
Błogie – rezerwat o pow. 69,5 ha, przedmiotem ochrony w rezerwacie jest populacja jodły pospolitej, która występuje we wszystkich stwierdzonych tu zbiorowiskach leśnych i bardzo dobrze się odnawia. Obiekt ten posiada również wybitne walory krajobrazowe: istnieje tu prawie 200-letnich starodrzew dębowo-sosnowy - fragment puszczańskiego lasu.

Gaik - utworzony (podobnie jak Błogie i Twarda) w1976 r. Rezerwat chroni na powierzchni 33 ha różnorodne postacie lasu liściastego, z 200-letnimi drzewostanami dębowymi. Gaik jest typowym przykładem lasu puszczańskiego o wybitnych walorach przyrodniczych i krajoznawczych. Występuje tu bogata i zróżnicowana flora oraz fauna.

Twarda - rezerwat o powierzchni 23,5 ha chroni fragmenty wielogatunkowych lasów liściastych i borów mieszanych dębowo-jodłowych z interesującą florą. Rezerwat Twarda, podobnie jak Błogie, dokumentuje naturalne stanowisko jodły przy północnej granicy zasięgu występowania.

Czarny Ług - rezerwat utwozrony w 1996 r, o pow.2,46 ha. Przedmiotem ochrony jest torfowisko wysokie typu atlantyckiego ze stanowiskiem bagnicy torfowej.

Jaksonek - rezerwat leży na zboczu doliny Pilicy w pobliżu Taraski. Został on utworzony w 1984 r. jako rezerwat ochroniący naturalne stanowisko reliktu polodowcowego - zimoziołu północnego. Następnie został powiększony w celu ochrony ostatniego w Lesie Jaksońskim, dobrze zachowanego płatu dąbrowy świetlistej. Występuje tu 5 zespołów leśnych; są to: bory sosnowe świeże, bory mieszane, grądy i dąbrowa. W lesie zachowały się ponad 130-letnie sosny, niektóre z nich posiadają oryginalne sylwetki, ich pnie często są rozdwojone.

Jawora - rezerwat florystyczny ,utworzony w 1987 r. na powierzchni 88 ha. Obejmuje fragment lasu, z dominacją grądu i mniejszym udziałem m.in. boru mieszanego, dąbrowy świetlistej, łęgów, olsu. Głównym przedmiotem ochrony jest bogata flora o dużym zróżnicowaniu . Do najcenniejszych gatunków występujących w rezerwacie należą m.in. zimoziół północny, buławnik wielkwiatowy, tajęża jednostronna, parzydło leśne, pełnik europejski, widłak wroniec.

Las Jabłoniowy - rezerwat leśny o powierzchni 19,04 ha – utworzony w 1996 r, w celu ochrony naturalnych stanowisk dzikich drzew owocowych głównie gruszy, jabłoni i głogu – w płacie boru mieszanego.

Lubiaszów - rezerwat utworzony w 1958 r. dla ochrony kilku zespołów lasów liściastych i mieszanych z licznym udziałem jodły. Rezerwat należy do najważniejszych i największych obiektów chronionych w Puszczy Pilickiej; jego powierzchnia wynosi 202 ha. Zachowały się tu wielogatunkowe, stare drzewostany, w tym najcenniejsze w Polsce Środkowej, naturalne stanowisko - jodły pospolitej (przy północnej granicy zasięgu); skupisko 200-letnich dębów szypułkowych oraz grupa 150-letnich modrzewi polskich. Najstarsze jodły liczą około 150 lat, a ich rozmiary są pokaźne: do 37 m wysokości i do 3 m w obwodzie. W bogatej, różnorodnej i dobrze zachowanej florze zielnej rezerwatu stwierdzono kilkanaście gatunków roślin chronionych, m.in. trzy gatunki widłaków, storczyki, orlik pospolity, lilię złotogłów, bluszcz pospolity i barwinek pospolity. Rezerwat posiada wybitną wartość przyrodniczo-leśną, naukowo-dydaktyczną (istnieją tu stałe powierzchnie badawcze UŁ) i krajoznawczą.

Meszcze - rezerwat o pow.35 ha, utworzony w 1959 roku w celu zachowania cennego fragmentu lasu mieszanego z udziałem lipy drobnolistnej.

Niebieskie Źródła - rezerwat krajobrazowy ,utworzony w 1961 r. o pow.9 ha - leżący w granicach administracyjnych Tomaszowa Maz. Jest to najszerzej znany i najczęściej odwiedzany rezerwat w Polsce Środkowej. Głównym przedmiotem ochrony jest zespół wywierzysk, pięknych źródeł krasowych, wraz z rozlewiskami utworzonymi przez kanały odpływowe . Wywierzyska znajdują się w południowo-zachodniej części rezerwatu. Źródła biją (z wydajnością około 80 l/sek.) w dnie w dwóch nieckowatych akwenów, około 2,5 m i 4,5 m pod powierzchnią wody. Źródlana woda ma temperaturę 8,8-9,8 0C i dużą przeźroczystość - doskonale widoczne jest piaszczyste dno zbiorników z pulsującymi źródłami. Turkusowa barwa źródeł jest wynikiem odbicia promieni świetlnych od białego dna i pochłonięcia części ich widma przez grubą warstwę wody. Wielkopole - istniejący od 1984 r. o pow. 42 ha - rezerwat chroni na powierzchni cenny fragment naturalnego stanowiska jodły pospolitej u podnóża wzgórza Czartoria.
Planuje się powołanie 5 kolejnych rezerwatów (Prucheńsko, Kaleń, Bory nad Pilicą, Struga Młynki i Łęgi nad Pilicą) oraz innych form ochrony przyrody.

Krajobraz zabytkowy Parku budują liczne obiekty zabytkowe– najcenniejsze z nich to:
Bąkowa Góra
- ruiny rycerskiej siedziby obronnej, wzniesionej w XIV/XV w, na miejscu starszego założenia obronnego.
- dwór późnobarokowy, wzniesiony przez Małachowskich, w latach 1770-1780,
- kościół parafialny pod wezwaniem Św. Trójcy z XV w., przebudowany w XVII i XVIII w. Na dziedzińcu kościelnym stoi, wybudowana w XVIII w., czworoboczna, murowana, dwukondygnacyjna dzwonnica z dzwonem z 1657 r.
Majkowice
- ruiny renesansowego zamku wzniesionego przez rodzinę Majkowskich w połowie XVI w., później rozbudowane. Zamek zbudowano z łamanego wapienia i cegły. Najlepiej zachowała się trzykondygnacyjna, narożna baszta; w przyziemiu na rzucie koła, w środkowej kondygnacji ośmioboczna, w najwyższej - kwadratowa; w ścianach strzelnice kluczowe i renesansowe ościeża okienne.
- średniowieczna siedziba Nagodziców - ruiny zamku “Surdęga”- do dziś zachowały się nikłe pozostałości murowanej budowli – niski nasyp z widocznymi zarysami fundamentów.
- grodzisko stożkowe - wśród podmokłych łąk, między zabudowaniami wsi a Pilicą, gródek ma postać kolistego kopca, otoczonego szeroką fosą i zewnętrznym wałem obwodowym. Jest pozostałością obronnej siedziby rycerskiej.
Ręczno
- kościół parafialny pod wezwaniem NP Marii Pocieszenia i św. Stanisława. Zbudowany w XVI lub na początku XVII w. na miejscu dawnego kościoła (pochodzącego prawdopodobnie z XIII w).
Skotniki
- kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP został pierwotnie wzniesiony w XVI w. Obecny kościół, drewniany, konstrukcji zrębowej pochodzi z XVIII w
- dwór z XVI w. późnorenesansowy , jednopiętrowy, podpiwniczony. Zniszczony na początku ubiegłego stulecia, obecnie odbudowany. Dwór otoczony jest zabytkowym parkiem.
Kalinków
- zespół starych drewnianych chat z początku XIX w.
- kapliczka, z XIX w, z rzeźbą Chrystusa Frasobliwego.
Dąbrowa nad Czarną
-kościół parafialny z pocz.XXw, pod wezwaniem św. Piotra i Pawła.
-drewniany młyn wodny z początku XX wieku – czynny do dzisjaj.
Sulejów
- opactwo Cystersów fundacji Kazimierza Sprawiedliwego- 1176 r. ,w skład któregop wchodzi: romański kościół p.w. NMP i św. Tomasza Becketa z 1232 roku, późnoromański kapitularz, obwarowania murowane późnogotyckie z basztami i wieżami: Mauretańską-XV w, Opacką-XV/XVI w, Młyńską-XIV w, Bramą Krakowską -XVI w, Rycerską / wraz z budynkiem arsenału/ – XV w, Muzyczną pocz. XVI wieku.
- kaplica pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny ,wzniesiona w 1644 roku, z fundacji prywatnej Jadwigi i Baltazara Ligęzów.
- neogotycki kościół parafialny p.w św.Floriana z 1908 roku.
Smardzewice
- zespół klasztorny franciszkanów - w latach 1683-1699 wzniesiono barokowy kościół pod wezwaniem św. Anny, w 1726 ukończono budowę klasztoru.

Na terenie SPK istnieje 9 parków wiejskich łączących wartości przyrodnicze i historyczne. Są to z reguły parki dworskie założone w XVIII – XIX w., należą do nich obiekty w Goleszach, Zajączkowie, Łęcznie, Dębowej Górze czy Szarbsku. Park w Skotnikach powstał w XVI w., najstarsze są jednak parki przyzamkowe w Majkowicach i Bąkowej Górze, założone w XIV / XV w.

Spalski Park Krajobrazowy

Został utworzony w 1995 roku. Park zajmuje powierzchnię 12.875 ha wraz z otuliną (23.192 ha) . Obejmuje on dolinę Pilicy, wraz z najbardziej cennymi terenami przyległymi – dużym kompleksem lasów spalskich i częściowo brudzewickich. Park wraz z otuliną w całości leży w woj. łódzkim, jego wschodnia część przylega do granicy woj. Mazowieckiego. Park położony jest na terenie trzech mezoregionów: wschodnia część Równiny Piotrkowskiej, północno-zachodni fragment Równiny Radomskiej i zachodnia część Doliny Białobrzeskiej, należących do makroregionu Wzniesienia Południowomazowieckie. Na obszarze Parku przeważają tereny leśne (57,4 % powierzchni), duży udział mają też użytki rolne (35,6 % pow.). Naturalną osią Parku jest dolina Pilicy z różnorodnością krajobrazów związanych z rzeką i jej dopływami oraz przyległymi lasami będącymi pozostałościami dawnej puszczy. Pilica płynie naturalnym korytem, meandrując - posiada dużo starorzeczy i wysp. Na ternie Parku Pilica przyjmuje wody kilku niewielkich dopływów. Z lewej strony są to : Gać, Struga Liciążna (tzw. Olszynka), Luboczanka, zaś po prawej stronie do Pilicy uchodzą m.in.: Słomianka, Ceteńka i Studzianka. Najbardziej interesujący krajobrazowo fragment doliny to przełomowy odcinek rzeki w pobliżu Inowłodza. Z terenów krawędziowych doliny w Legnicy i Zakościelu rozpościerają się rozległe panoramy widokowe . Równie atrakcyjnymi miejscami widokowymi są tereny w okolicach Łęgu i Grotowic.

Na terenie Spalskiego PK stwierdzono ponad 800 gatunków roślin naczyniowych. Ostoją najciekawszych roślin są przede wszystkim duże kompleksy leśne, piaszczyste skarpy, wysoczyzny oraz podmokłe tereny nadrzeczne, starorzecza i śródleśne bagna. Na terenie Parku stwierdzono 19 gatunków roślin podlegających ochronie całkowitej i 11 gatunków objętych ochroną częściową. . Wyróżniono tu następujące zbiorowiska leśne: wikliny nadrzeczne, olsy, łęgi, olsy jesionowe, grądy, świetliste dąbrowy oraz zajmujące największe powierzchnie zbiorowiska borowe, wśród których dominują świeże bory sosnowe z drzewostanami odnawianymi przez człowieka. W dolinie Pilicy wzdłuż starorzeczy występują zbiorowiska szuwarowe a na pozostałym terenie łąki i pastwiska. Na piaszczystych miejscach przykorytowych części terasy zalewowej Pilicy występują często zbiorowiska muraw piaskowych. Najciekawsze przyrodniczo lasy ze starymi drzewostanami występują w okolicach Spały, Konewki, Liciążnej, Żądłowic i Smardzewic.Różnorodność warunków siedliskowych sprawia, że obszar Parku cechuje bogactwo zasiedlających go gatunków zwierząt. Rejon Konewki i Inowłodza jest ostoją wielu rzadkich w skali kraju gatunków owadów.
W Pilicy oraz jej starorzeczach stwierdzono występowanie 28 gatunków ryb i smoczkoustych. Ponadto odnotowano 9 gatunków płazów i 5 gadów. Na terenie Parku stwierdzono gnieżdżenie się 139 gatunków ptaków. Spośród 31 występujących tu gatunków ssaków 7 objętych jest ochroną prawną.

Na terenie Parku i otuliny znajduje się 5 rezerwatów przyrody :
Rezerwat Jeleń - rezerwat leśny o powierzchni 47 ha., utworzony w 1976 r. Przedmiotem ochrony jest tu fragment naturalnego wielogatunkowego lasu z udziałem jodły, rosnącej na granicy zasięgu geograficznego. Inną atrakcją botaniczną rezerwatu jest różnorodność zbiorowisk leśnych występujących głównie na siedliskach wilgotnych.

Rezerwat Sługocice - rezerwat florystyczny o powierzchni 8 ha., utworzony w 1984 r. celem ochrony stanowiska żywca dziewięciolistnego – gatunku typowego dla buczyny sudeckiej. Stanowiska w centralnej Polsce tej rośliny należą do rzadkości.

Rezerwat Konewka – rezerwat leśny o powierzchni niespełna 100 ha utworzony w 1978 r. Obiekt chroni naturalne płaty dąbrowy świetlistej z ciepłolubną florą leśną. Zachował się tu starodrzew sosnowo-dębowy w wieku 100-150 lat. Rezerwat jest ostoją populacji dębu bezszypułkowego, a ponadto rosną tu ciekawe składniki flory leśnej m. in.: orlik pospolity, miodunka wąskolistna i naparstnica zwyczajna.

Rezerwat Spała - leśny rezerwat utworzony w 1958 r., o powierzchni 103 ha, chroni fragment naturalnych lasów liściastych i łęgowych na obu brzegach Pilicy. Starodrzew (dęby, sosny i in.) w wieku około 250 lat jest pozostałością puszczańskiej przeszłości Lasów Spalskich. Rezerwat jest cennym obiektem krajoznawczym i dydaktycznym.

Rezerwat Żądłowice - rezerwat leśny utworzony w 1968 r.o powierzchni 241 ha. Występują tu liczne cieki oraz niewielkie równoległe dolinki i wzniesienia. Roślinność rezerwatu posiada znaczną różnorodność krajobrazową. Rezerwat tworzy mozaika bagiennych lasów olszowych i bagiennych lasów sosnowych, uzupełniona obecnością innych biotopów, zwłaszcza szuwarów i torfowisk niskich.
W Spalskim PK projektowany jest szósty rezerwat - Dolina Młynów. Ponadto w Książu koło Smardzewic znajduje się tzw. „Rezerwat Żubrów” - Ośrodek Hodowli Żubrów, o pow. 56 ha utworzony w 1934 r. Obiekt podlega Kampinoskiemu Parkowi Narodowemu. Przebywa w nim stado około 20 żubrów z linii białowieskiej.

Do ważniejszych zabytków kultury materialnej tego obszaru można zaliczyć:
Spała
- drewniana kaplica Prezydentów RP – 1922 rok,
- kompleks budynków po dawnej rezydecji carskiej- kon.XIX, pocz.XX w. - wieża ciśnień, dom wczasowy „Rogacz”, „Pałacyk Szwajcarski”
Inowłódz
- romański kościół św. Idziego w Inowłodzu – ufundowany pomiędzy 1086 a 1102 rokiem, gruntownie odbudowany po wielu zniszczeniach w latach 1936 – 1938
- kościół parafialny p.w. św.Michała Archanioła – ufundowany w roku 1520 przez Zygmunta I
- ruiny średniowiecznego zamku w Inowłodzu wybudowanego pomiędzy 1352 a 1370 rokiem
- synagoga z początku XIX w.
Poświętne
- zespół klasztorny filipinów – XVIII w / kościół pw.św.Filipa Nareusza i Jana Chrzciciela, dzwonnice, brama, zabudowania klasztorne
- zespół kościoła cmentarnego pw.św.Józefa – XVIII w.
- kaplica pw. św.Anny – XVIII w.
Ponadto na terenie SPK znajdują się zabytkowe parki powstałe między XVIII i XX w. Są to parki dworskie w Rzeczycy i Grotowicach ,oraz park towarzyszący rezydencji myśliwskiej w Spale z końca XIX w.

Łódzkie promuje