Skocz do treści

Pejzaż Wszystkich Świętych - rekonstrukcja kapliczek i krzyży

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

„Pejzaż Wszystkich Świętych” - próba rekonstrukcji i odtworzenia najcenniejszych drewnianych kapliczek i krzyży Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych

Kapliczki słupowe wykonane z drewna / najczęściej z jednego kloca / swą formą nawiązują do sztuki prasłowiańskiej. Staroruski kronikarz Nestor w XI w. wzmiankuje o słupach kultowych pogańskich plemion ruskich: Radymiczan, Siewierzan, Drewlan, Wiatyczan. Plemiona te na drewnianych słupach umieszczały urny-naczynia z popiołami zmarłych, naczynia od góry nakryte były jakąś formą zadaszenia - być może drewnianym lub kamiennym daszkiem chroniącym od złych warunków atmosferycznych. Częstym miejscem lokalizacji tych słupów były rozstaje dróg, zaś motywacja ich stawiania związana była z kultem zmarłych przodków. Możemy, zatem przyjąć, iż kształt prasłowiańskich obiektów jest analogią do rozwoju późniejszych form kapliczek słupowych.

Również podobne w formie słupy kultowe-kapliczki przetrwały do dziś na cmentarzach w okolicach Ołońca i Archangielska - które swą budową i przyczynowością nawiązują do obrzędowości pogańskich plemion staroruskich. Zbliżone formą obiekty związane z pamięcią zmarłych przodków możemy zobaczyć na terenach dzisiejszej Bułgarii, Serbii i Macedonii.

Drewniane, kamienne i ceglane słupy - kapliczki z wyraźnie zarysowanym kształtem latarni / często ażurową latarnią /są echem dawnych średniowiecznych budowli - „latarni umarłych" - które umieszczane były przy cmentarzach, pobojowiskach, rozstajach dróg.

Fundowanie kapliczek z umieszczonymi w nich figurami świętych - zwanych często przez lud “Bożymi Mękami” zapoczątkowane było pod koniec średniowiecza, a na dobre rozpowszechniło się w Polsce w wieku XVII i XVIII. Ówczesnymi fundatorami tych pomników było rycerstwo, a później szlachta. Największe nasilenie i rozkwit powstawania drewnianych kapliczek słupowych przypada na wiek XIX i początek wieku XX - w tym czasie ich fundatorami byli głównie zamożni chłopi.

Drewno jest materiałem o ograniczonej żywotności - dlatego najstarsze tego typu zabytki, które nielicznie przetrwały do naszych czasów pochodzą z wieku XVII i XVIII - można oglądać je w zbiorach muzeów etnograficznych Krakowa, Łodzi i Poznania. Najstarsze kapliczki na omawianym terenie pochodzą z końca XVIII i początku XIX wieku.

Cennym zabytkiem ilustrującym najstarsze tego typu kapliczki w naszym regionie jest drewniana słupowa kapliczka przechowywana w kościele i klasztorze O.O Dominikanów w Gidlach. Zabytek ten pochodzi z końca XVI w., wykonany jest z jednego kloca drewna, od frontu posiada dwie półokrągłe wnęki, z których dolna ozdobiona jest wieloma rozetami. Prawdopodobnie w dolnej wnęce mieściła się maleńka figurka Matki Boskiej Gidelskiej wyorana przez miejscowego rolnika Jana Czeczeka na początku XVI w.

Pierwotnie drewniane kapliczki słupowe były wykonane z jednego kloca - kłody drewna, najczęściej było to drewno sosnowe, dębowe, rzadziej gatunków drzew owocowych odznaczających się znaczną trwałością - gruszy, jabłoni.Czasami z braku wystarczającej długości i miąższości surowca twórca "sztukował" kloc z tego samego gatunku drewna - szczególnie w górnej rozbudowanej części kapliczki. U wielu do dzisiaj z zachowanych obiektów pod wpływem licznych remontów i przeróbek na przestrzeni lat trudno jest jednoznacznie stwierdzić czy pierwotnie kapliczka była jednorodnym, monolitycznym obiektem, czy już podczas realizacji składała się z kilku składowych elementów. Kapliczki te zbudowane są na ogół z trzech wyraźnie zarysowanych części: podstawy, cokołu, oraz właściwej kapliczki /latarni /. Właściwa kapliczka może mieć kształt pełnej lub ażurowej latarni z wyraźnie zarysowanym frontonem, lub przestronnej, ozdobnej skrzyni - wnęki do umieszczenia świątka.W pełnych latarniach wycięte są płyciny - nisze na umieszczenie dewocyjnego obrazka, w niektórych obiektach płyciny rozmieszczone są z trzech stron słupa, a do rzadkości należą płyciny cięte na cztery strony świata.Całość przykryta jest dwu lub czterospadowym daszkiem drewnianym lub blaszanym często zwieńczonym kutym krzyżykiem lub ozdobną wieżyczką z pinaklem. Kapliczki słupowe środkowego biegu Pilicy odznaczają się dużą prostotą formy i małą ilością ozdób - często najważniejszym elementem była drewniana rzeźba świętego, lub święty obrazek. Inny charakter posiadają rzeźbione monolityczne kapliczki z górnego biegu Pilicy - z okolic Żarnowca i Pilicy / stanowiące południowo -wschodnią część grupy małopolskiej /. Obiekty te odznaczają się wysokim poziomem warsztatu twórczego oraz ciekawym zestawieniem kompozycji figuralnych, a niektóre z nich należą do szczytowych osiągnięć sztuki ludowej w Polsce. Schemat budowy i kompozycji tych obiektów przedstawia się podobnie: kolumna z rzeźbionymi motywami roślinnymi zakończona jest grupą rzeźbiarską postaci - jedno lub dwu stronną / w partii właściwej kapliczki - latarni /. Motywami wiodącymi są sceny: Koronacji Marii, Chrystusa przed Piłatem, Trójcy Świętej. W dolnej części słupa z trzech stron belki rzeźbiono grupę płaskorzeźb z postacią Matki Boskiej, Jana Chrzciciela, św. Jerzego, Wojciecha, Chrystusa Nazareńskiego, oraz płaskorzeźbą patrona-imiennika, fundatora kapliczki. Najwięcej z tych rzeźbionych kapliczek powstało w II połowie XIX wieku i na początku XX wieku. Wykonawcami tych kapliczek byli ludzie zajmujący się rzeźbieniem zawodowo, o dużych umiejętnościach twórczych, wykazujący znajomość kościelnej ikonografii.

Na podstawie istniejącego zdobnictwa trwałego, rzeźby, oraz materiałów archiwalnych można stwierdzić, iż najbardziej rozpowszechniony w omawianych kapliczkach jest typ ikonografii hagiograficznej. Spośród świętych najpopularniejszą postacią jest św. Jan Nepomucen - kult tego świętego rozwinął się w Rzeczypospolitej po 1729 roku, i wkrótce stał się jednym z najbardziej rozpowszechnionych świętych w Polsce. Święty ten jest orędownikiem od wszelakich zagrożeń i nieszczęść związanych z wodą: powodzi, gradobić, nagłych burz, utonięć. Jan Nepomucen opiekuje się również mostami i ich budowniczymi, flisakami, żeglarzami oraz rolnikami chroniąc ich dobytek. Święty ten jest również patronem dobrej wróżby i tajemnicy spowiedzi. Kapliczki z figurkami tego świętego są lokalizowane w pobliżu wód przepływowych i stojących.

Do innych przedstawień figuralnych w kapliczkach słupowych należą postacie św. Rozalii i św. Tekli - rzeźby tych świętych związane były z orędowaniem w czasie epidemii groźnych chorób zakaźnych, bądź stały na miejscu cmentarzyków cholerycznych. Z opowieści najstarszych mieszkańców regionu i archiwaliów możemy się dowiedzieć, iż w kapliczkach, które przestały istnieć występowały rzeźbiarskie przedstawienia świętych: Jana Chrzciciela, Walentego, Marka i Rocha.

Świat kapliczek i krzyży przydrożnych jest jednym z najciekawszych i niezwykle sugestywnych elementów zróżnicowanego krajobrazu Nadpilicza. Fundowane w różnych okolicznościach, stają się arcydziełami dialogu człowieka nie tylko z Bogiem, ale i z naturą. W ich usytuowaniu w przestrzeni nie ma bowiem przypadku. Kapliczki stoją otoczone alejami i szpalerami drzew, wśród krzewów bzu czarnego i jaśminu, na najokazalszych drzewach w danej okolicy, na rozdrożach i w lesie, niezmiennie wyznaczając granice bezpiecznego świata. Są niezwykłymi pomnikami nasyconymi ludzkimi losami, wyrażonymi często postaciami świętych i patronów. Razem ze swoimi często dramatycznymi opowieściami o nieistniejących cmentarzach i miejscowościach, koncentracjach wojsk, powstańczych mogiłach, pobojowiskach, tragicznych lub bardzo szczęśliwych wydarzeniach, a nawet zakopanych skarbach, kapliczki i krzyże stanowią zwarty zespół zjawisk należących do krajobrazu kulturowego regionu. U podstaw ich powstania leżą niezmiennie uniwersalne intencje, tj. potrzeba manifestu swojej wiary i wyznaczania granic tajemnej przestrzeni. Dofinansowanie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego umożliwiło w 2006 i 2007 roku realizację I i II etapu projektu „Pejzaż Wszystkich Świętych rekonstrukcja krajobrazu kulturowego". Organizatorzy projektu zachowali najistotniejsze jego cele, ponownie dążąc do przywrócenia dawnego ludowego pejzażu, ochrony krajobrazu kulturowego i zachowania małej architektury drewnianej. Kolejny istotnym elementem była aktywizacja twórców ludowych oraz popularyzacja i archiwizacja osiągnięć twórczości nieprofesjonalnej województwa łódzkiego. Ważnym zadaniem stały się również takie zagadnienia jak: wzbogacenie życia kulturalnego regionu, integracja społeczności lokalnej, a także zwiększenie atrakcyjności turystycznej obszaru objętego programem. Na terenie Przedborskiego Parku Krajobrazowego udało się zrekonstruować, bądź odtworzyć na nowo 5 obiektów, ich wykonawcami są znani rzeźbiarze ludowi z województwa łódzkiego: Zbigniew Fabjański, Henryk Adamczyk, Zbigniew Kołudzki, Małgorzata Kosińska, Andrzej Wojtczak. Głównym koordynatorem programu i projektantem obiektów był Piotr Wypych – z Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych, zaś koordynatorem programu z ramienia Łódzkiego Domu Kultury był etnograf Andrzej Białkowski. Obiekty zrealizowane:

1. Kapliczka św. Jana Nepomucena w Żeleźnicy nad rzeką Czarną Włoszczowską. Kapliczka istniała do wczesnych lat 60 XX wieku. Według informatorów - była wycięta w jednym klocu drewna z wnęka zakończoną półokrągło w której znajdowała sie drewniana rzeźba Jana Nepomucena. Podczas prac melioracyjnych w latach 60 XX w. kapliczkę zniszczono, a figurkę skradziono....Kapliczka mogła pochodzić z końca XVIII wieku. Nowy, odtworzony obiekt dość dokładnie oddaje charakter pierwowzoru. Podstawę stanowi jednokolorowy monolityczny słup z drewna sosnowego, z półotwartą „skrzynką” latarni, we wnęce znajduje się jednokolorowa rzeźba z drewna lipowego, o cechach ludowych św. Jana Nepomucena. Boki latarni kapliczki posiadają esowato wygięte woluty, całość nakrywa dwuspadowy daszek drewniany. Od frontu na słupie wyrzeźbione napisy z nazwą patrona, oraz datą fundacji obiektu.

2. Kapliczka św. Huberta w okolicy Żeleźnicy. Według kroniki Janka z Czarnkowa w roku 1370 król Kazimierz Wielki polując w okolicach Żeleźnicy spadł z konia i złamał nogę - co mogło być przyczyną późniejszej śmierci władcy. Według legendy na miejscu wypadku ustawiono kapliczkę a las w którym doszło do upadku miejscowa ludność nazywała “żelazne nogi”. Król złożył ślubowanie iż jeśli wyzdrowieje ufunduje w Żeleźnicy kościół. Inna legenda powiada o wspaniałym byku jelenia który ukazał się monarsze zaraz po wypadku i pomógł mu odnaleźć kompanów polowania...O istnieniu kapliczki wiemy tylko z nielicznych przekazów historycznych. Nie znamy jej formy - jednak możemy przypuszczać iż pierwotnie mógł być to również słup nawiązujący do średniowiecznych latarni umarłych, oraz wcześniejszych form kultu Prasłowian. Ze względu na charakter miejsca i okoliczności wypadku ufundowano skromną słupową kapliczkę z rzeźbą ludową św. Huberta – patrona myśliwych i leśników. Kapliczka od frontu posiada wycięte daty 1370 oraz 2006, nakryta jest dwuspadowym daszkiem który wieńczy krzyż „litewski”.

3. Kapliczka św. Jana Nepomucena w Policzku. Kapliczka z XVIII wieku o konstrukcji brogowej - od frontu otwarta - na belkach nośnych ozdobiona deskami z eliptycznymi wycięciami-ozdobami. Z boków i tyłu obita deskami. Całość nakryta czterospadowym dachem o drewnianej konstrukcji, kryta gontem. Kapliczka posiada drewnianą deskowaną podłogę oraz sufit z desek. We wnętrzu drewniana rzeźba o cechach baroku ludowego św. Jana Nepomucena z kon. XVIII, pocz. XIX w. Kapliczka uległa zniszczeniu w 1967 roku, zaś rzeźba przetrwała w stodole w złym stanie częściowo przegniła - obecnie jest eksponatem w Społecznym Muzeum w Przedborzu. Dzięki odręcznemu rysunkowi Stanisława Tutaka wykonanemu w 1962 roku, który przedstawia istniejącą - mocno zniszczoną kapliczkę, można było wiernie wykonać projekt powyższego obiektu.

4. Kapliczka na słupie zwana ”Szubienicą”. Kapliczka – miejsce pamięci narodowej - usytuowana jest w „jeneralskim lesie”, pod Przedborzem przy skrzyżowaniu dróg. Pierwotnie kapliczka „szafkowa” umieszczona była na starej sośnie. Według miejscowych przekazów na sośnie tej w 1864 roku powieszono jeńców z rozbitego oddziału powstańczego majora Oksińskiego, lub majora Lutticha. Oddziały te 28 czerwca 1864 roku stoczyły krwawą i przegraną bitwę o Przedbórz z przeważającymi siłami rosyjskimi. Po egzekucji, powstańców pochowano obok tego miejsca. Jednak, aby miejscowa ludność nie ekshumowała zwłok na pobliski cmentarz w Przedborzu, wojska rosyjskie długo trzymały wartę w tym miejscu, zabraniając każdemu dostępu. Do dzisiaj u stóp słupa kapliczki istnieje olbrzymi pień po rosłej sośnie - niemy świadek wydarzeń tamtych lat.
W ramach programu „Pejzaż wszystkich świętych” kapliczkę na słupie zastąpiono stylowo wykonanym krzyżem drewnianym, na belce, którego przytwierdzono kapliczkę skrzynkową – chroniącą rzeźbę Matki Boskiej Królowej Polski. Stare i wartościowe elementy z poprzedniego obiektu przeniesiono na nowy. Poświęcenie krzyża stało się ważnym wydarzeniem dla miejscowej społeczności – odnowiło kult tego zapomnianego miejsca.

5. Kapliczka św. Jana Chrzciciela w Przedborzu nad Pilicą. Kapliczka wycięta w jednym klocu drewna z wnęka zakończoną półokrągło, w której znajduje sie drewniana rzeźba Jana Chrzciciela. Od frontu na słupie pod latarnią wycięty napis: „Św. Jan Chrzciciel 24. VI, AD 2006”. Lokalizacja kapliczki i wybór patrona nie jest przypadkowy: przy tym starym miejskim kąpielisku, zdarzyło się wiele śmiertelnych wypadków utonięć. W pamięci autora do dziś pozostaje widok trzynastoletniej dziewczynki, która utonęła w niewyjaśnionych okolicznościach. W akcji ratunkowo-poszukiwawczej uczestniczyli wszyscy pracownicy Przedborskiego Parku. Według mieszkańców, w miejscu lokalizacji nowego obiektu istniała kapliczka o nieustalonej formie, która zapewne miała strzec mieszkańców Przedborza wraz z ich dobrami - przed żywiołem rzeki Pilicy.

Przygotowanie projektów do powyższych realizacji związane było z badaniami etnograficznymi, kwerendą terenową, wywiadami z mieszkańcami okolicznych wsi i miejscowości. Ważna była także współpraca z pracownikami Lasów Państwowych, władzami samorządowymi, a także z księżmi i parafiami. Rekonstrukcja tych niepowtarzalnych kapliczek stanowi nie tylko cenny element materialnego dziedzictwa kulturowego. Jest także ważną atrakcją turystyczną - pretekstem do poszukiwania źródeł legend i podań ludowych, dotyczących miejsc i obiektów sakralnych, czy twórczości ludowej danego terenu. A zarazem zachowuje swoje pierwotne religijne funkcje, jest miejscem odprawiania nabożeństw, organizowania procesji. Może stanowić również pomoc w realizacji programów edukacyjnych dla szkół. Wszystko to z kolei może mieć istotny wpływ na rozwój małych, często nieodkrytych dotąd miejscowości, których atutem jest nie tylko zrekonstruowany krzyż, czy przydrożna kapliczka, ale dodatkowo cała gama walorów zarówno przyrodniczych jak i kulturowych. Piękno tych „pereł polskiego wiejskiego krajobrazu", artystyczna forma i wartości, jakie ze sobą niesie, ich obecność oraz historia z nimi związana są wystarczającym powodem do zajmowania się nimi. I to nie tylko od strony dokumentacyjnej, archiwizacyjnej, wydawniczej, czy od jej właściwej promocji. Podstawowym celem podjętych działań jest uchronienie od zapomnienia i zachowanie dla kolejnych pokoleń tych niepowtarzalnych i wyjątkowych „małych form architektury drewnianej".

Łódzkie promuje