Skocz do treści

Nowe stanowiska interesujących gatunków żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) w regionie łódzkim.

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

KOWALCZYK J.K, KURZAC T, SOSZYŃSKI B. 2009. New localities of interesting Aculeata (Hymenoptera) in Łódź region. Parki nar. Rez. Przyr. 28(2): 127-134
ABSTRACT: The work presents new localities of 21 endangered, rare and protected species of Aculeata from the families of: Chrysididae, Vespidae, Sphecidae, Crabronidae and Apidae.
They were found mainly in Bolimowski, Spalski, Sulejowski, Przedborski and Załęczański Landscape Parks. The species of Sceliphron destillatorium, Hylaeus stryiacus and Andrena limata are new in the Łódź region.
KEY WORDS: Hymenoptera, Aculeata, endangered species, landscape parks, Łódź region.
Jan K. Kowalczyk: ul. J. Matejki 13 m. 45, 81-407 Gdynia; Tadeusz Kurzac: Ogród Botaniczny, ul. Krzemieniecka 36/38, 94-303 Łódź, tel. 42 688-44-20, e-mail: [javascript protected email address]
; Bogusław Soszyński: Terenowy Ośrodek Edukacji i Kultury Ekologicznej, ul. Okólna 183, 91-520 Łódź, e-mail:[javascript protected email address]

WSTĘP

Dane zawarte w pracy pochodzą z lat 1994 – 2008. Na 12 stanowiskach zlokalizowanych w regionie łódzkim (obszar leżący w granicach administracyjnych województwa łódzkiego) stwierdzono występowanie 21 gatunków zagrożonych w Polsce żądłówek Aculeata. Owady odławiano siatką entomologiczną metodą „na upatrzonego”, metod ilościowych nie stosowano.
Podane niżej stanowiska żądłówek wskazane zostały głównie w pięciu parkach krajobrazowych województwa łódzkiego - Bolimowskim Parku Krajobrazowych (BPK), Spalskim Parku Krajobrazowym (SpPk), Sulejowskim Parku Krajobrazowym (SuPK, Przedborskim Parku Krajobrazowym (PPK) i Załęczańskim Parku Krajobrazowym (ZPK). Przy wymienionych gatunkach podano, w oparciu o analizę piśmiennictwa, liczbę znanych stanowisk w województwie łódzkim. Prace źródłowe cytowano, jeżeli liczba tych stanowisk była mniejsza niż pięć. Nazewnictwo gatunkowe i status zagrożenia przyjęto za Fauną Polski (BOGDANOWICZ i in. 2004).

WYKAZ GATUNKÓW

W podanym niżej wykazie zaznaczono kategorie zagrożeń poszczególnych taksonów, wpisując je w kwadratowych nawiasach oraz obok nazw gatunkowych: CR – krytycznie zagrożony, VU – narażony, NT – bliski zagrożenia, LC – najmniejszej troski, DD – dane niepełne.

Chrysididae
Hedychrum chalybaeum (DAHLBOM, 1854) [LC]

SuPK – Szarbsko (DB28), 2.07.2006, ♂, leg. T. KURZAC (TK).
Gatunek znany dotychczas w regionie łódzkim z 8 stanowisk. Pierwsze trzy opublikowano w latach 1920 – 1950 (BANASZAK 1980), a pozostałe w okresie 1991 – 2008.

Holopyga chrysonata (FÖRSTER, 1853) [LC]

SuPK – Tresta (DC30), 3.07.1996, 2 exx., leg. B.SOSZYŃSKI (BS).
Gatunek znany w regionie łódzkim z Parku Krajobrazowego Międzyrzecza Warty i Widawki (Kowalczyk 1988a), z BPK (KOWALCZYK 1995a) i miejscowości Ciosny – Sady (KOWALCZYK, SZCZEPKO 2008b).

Vespidae
Euodynerus dantici (ROSSI, 1790) [VU]

PPK – Góra Krzemycza (DB25), 2.07.2008, ♀, leg. J.K.KOWALCZYK (JKK).
Gatunek znany w regionie łódzkim z okolicy Rogowa (Kowalczyk 1988b) i z Mikołajowa k. Słotwin (Kowalczyk 1996).

Euodynerus quadrifasciatus (FABRICIUS, 1793) [DD]

PPK – Góra Krzemycza (DB25), 29.05.2008, ♂. Leg. BS.
Gatunek znany dotychczas w regionie łódzkim z 8 stanowisk opublikowanych w latach 1988 – 2007.

Polistes dominulus (CHRIST, 1791) [DD]

Galewice (DC07), obszar Natura 2000 – PLB 100001, 18.07.2006, ♂, leg. JKK.
Gatunek znany obecnie w regionie łódzkim z 30 stanowisk, w tym z 14 wskazanych w Łodzi (KOWALCZYK, Nadolski 2007; KOWALCZYK, SZCZEPKO 2008a). Warto jednak zaznaczyć, do drugiej połowy lat 80-tych ubiegłego wieku P. dominulus znany był w omawianym regionie tylko z jednego stanowiska w Modlicy pochodzącego z lat 40-tych XX w. (Kowalczyk 1988c). Pierwsze współczesne stanowiska P. dominulus w regionie pochodzą z lat 1989 – 1995 (KOWALCZYK 1994, 1995b). Zdaniem OLEKSY i WIŚNIOWSKIEGO (2005) „klecanka rdzaworożna nie jest gatunkiem szczególnie zagrożonym a warunki antropogeniczne wręcz ja propagują”. Według w/w autorów należy ona do gatunków ekspansywnych o dużej plastyczności ekologicznej.

Sphecidae
Sceliphron destillatorium (ILLIGER, 1807) [NT]

SpPK – Inowłódz (DC40), 30.06.2008, ♀, leg. JKK; 6.07.2008, ♀, leg. BS.
Gatunek nowy dla regionu łódzkiego. W Polsce znany z Wyżyny Lubelskiej, Beskidu Zachodniego, Beskidu Wschodniego i Bieszczadów (WIŚNIOWSKI 2004). W 2005 roku wykazany został z Ojcowskiego Parku Narodowego (WIŚNIOWSKI 2007).

Crabronidae
Bembix rostrata (LINNAEUS, 1758) [VU]

SuPK – Szarbsko (DB28), 2.07.2006, ♂, leg. TK; Pruszków (CC61), 1.07.2005, ♂, leg. JKK.
Gatunek znany dotychczas w regionie łódzkim z 11 stanowisk. Pierwszy raz podany został przez DROGOSZEWSKIEGO (1932) z Łowicza, a następne stanowiska opublikowano w latach 1988 – 2008.

Lestica alata (PANZER, 1797) [VU]

SuPK – Szarbsko (DB28), 2.07.2006, ♂, leg. TK
SpPK – Inowłódz (DC40), 30.06.2008, ♀, leg. JKK.
PPK – rezerwat Murawy Dobromierskie (DB25), 2.07.2008, 2 ♀♀, leg. JKK.
Gatunek znany w regionie łódzkim z 14 stanowisk opublikowanych w latach 1988 – 2008.

Oxybelus Victor (LEPELITIER, 1845)

SuPK – Szarbsko (Db28), 2.07.2006, 2 ♀♀, leg. TK.
W regionie łódzkim znany z jednego stanowiska w Łodzi 9dane z lat 70. ubiegłego wieku) (KOWALCZYK 1991). Zdaniem autorów powinien znaleźć się na „Czerwonej liście” z kategorią VU (gatunek narażony).

Tachysphex fulvitarsis (A. COSTA, 1867) [CR]

SpPK – Inowłódz (DC40), 6.07.2008, ♀, leg. BS.
W regionie łódzkim gatunek wykazany z Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich (KOWALCZYK, KURZAC 2007a) oraz z terenów kolejowych w Łodzi (KOWALCZYK, NADOLSKI 2007).

Apidae
Ammobates punctatus (FARBICIUS, 1804) [DD]

SpPK – Inowłódz (DC40), 30.06.2008, ♀, ♂, leg. JKK.
SpPK – Teofilów (DC40), 1.08.2008, ♀, leg. BS.
Gatunek znany w regionie łódzkim z Bełchatowa (DROGOSZEWSKI 1937 – 1938) oraz Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich (KOWALCZYK, KURZAC 2008a).


Andrena fulvida (SCHENCK, 1853) [VU]

BPK – Grabie (DC46), 9.06.1994, ♀, leg. JKK, det. W. CELARY.
Gatunek znany w regionie łódzkim z Łowicza (DROGOSZEWSKI 1934).

Andrena limata (SMITH, 1853) [VU]

Łódź – Stoki (DC03), 6.04.2008, ♀, kopalnia piasku, kwiaty wierzby Salix L., Leg. JKK, det. W. CELARY.
Gatunek nowy dla regionu łódzkiego, reprezentuje element submedyterraneńsko-pontyjski, znany w Polsce z 5 stanowisk w południowej części kraju (DYLEWSKA 1987). Nowe dwa stanowiska z Górnego Śląska i Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej podają CELARY i WIŚNIOWSKI (2003).

Bombus subterraneus (LINNAEUS, 1758) [VU]

Orłów (DC07), obszar Natura 2000 – PLB 100001, 18.07.2006, ♂, obserwowny przez JKK.
Gatunek znany w regionie łódzkim z Łowicza (DROGOSZEWSKI 1932), BPK (KOWaLCZYK 2002), ZPK (KOWALCzYK, KURZAC 2002), Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich (KOWALCZYK, KURZAC 2008b) oraz z Łodzi (KOWALCZYK, SZCZEPKO 2008a), objęty w Polsce ścisłą ochroną gatunkową.

Epeoloides coecutiens (FABRICIUS, 1775) [DD]

ZPK – Krzeczów (CB47), 3.08.2004, ♀, ♂, leg. TK.
Gatunek znany w regionie łódzkim z Łodzi i okolicy Łowicza (KOwALCZYK 1997), Parku Krajobrazowego Międzyrzecza Warty i Widawki (BANASZAK, KOWALCZYK 2007), BPK (KOWALCZYK, KURZAC 2007b) oraz PPK (SOSZYŃSKI i in. 2008).

Hylaeus gredleri (FÖRSTER, 1871) [DD]

SpPK – Inowłódz (DC40), 30.06.2008, ♂, leg. JKK, det. W. CELARY.
SpPK – Teofilów (DC40), 13.08.2008, ♀, leg. BS, dt. W. CELARY.
PPK – rezerwat Murawy Dobromierskie (DB25), 2.07.2008, ♀, leg. TK, det. W. CELARY.
Gatunek znany w regionie łódzkim z Łodzi i rogowa (BANASZAK, KOWALCZYK 2007) oraz z rezerwatu Żądłowice (KOWALCZYK i in. 2008).

Hylaeus rinki (GORSKI, 1852) [VU]

Psary (DC06), obszar Natura 2000 – PLB 100001, 18.07.2006, ♀, kwiat jeżyn RUBUS L., leg. JKK, det. W. CELARY.
Gatunek znany w regionie łodzkim z BPK (KOwALCZYK, KUZRAC 2007b), Tomaszowa Mazowieckiego (BANASZAK, KOWALCZYK 2007) i Łodzi (KOWALCZYK, SZCZEPKO 2008a).

Hylaeus styriacus (FÖRSTER, 1871) [DD]

SpPK – Teofilów (DC40), 13.08.2008, ♀, leg. BS, det. W. CELARY.
Gatunek nowy dla regionu łódzkiego, reprezentuje element subpontyjski, znany w Polsce z 10 krain, samice budują gniazda w suchych łodygach bylin (CELARY, DYLEWSKA 1988; Celary, WIŚNIOWSKI 2001).

Melitta nigricana (ALFKEN, 1905)

Orłów (DC07), obszar Natura 2000 – PLB 100001, 18.07.2006, ♀, ♂, kwiaty krwawnicy pospolitej Lythrum salicaria, leg. JKK.
Gatunek znany w regionie łodzkim z Łowicza (DROGOSZEWSKI 1934), z BPK i Parku Krajobrazowgo Międzyrzecza Warty i Widawki (BANASZAK, KOWALCZYK 2007). Według CELAREGO (2007) gatunek ten należy umieścić na “czerwonej liście” z kategorią zagrożenia VU (gatunek narażony).

Systopha curvicornis (SCOPOLI, 1770) [DD]

SuPK – Szarbsko (DB28), 2.07.2006, 3 ♂♂, kwiaty powoju polnego Convolvulus arvensis, leg. TK.
SPpk – Inowłódz (DC40), 30.06.2008, 2 ♂♂, ♀, kwiaty C. Arvensis, leg. JKK.
Gatunek znany w regionie łódzkim z Łowicza (DROGOSZEWSKI 1932), z Baryczy nad grabią i Justynowa (okres II wojny światowej) (BANASZAK, KOWALCZYK 2007) i SuPK (KOWALCZYK, KURZAC 2008a).

Tetralonia dentata (KLUG, 1835)

SpPk – Inowłódz (DC40), 30.06.2008, ♀, obserwacja JKK.
Gatunek znany w regionie łodzkim z Łowicza (DRODOSZEwskI 1932), 3 stanowiska w okolicy Łodzi (BANASZAK, KOWALCZYK 2007) i Łodzi (KOWALCZYK, SZCZEPKO 2008a). Objęty w Polsce ścisłą ochroną gatunkową.

PIŚMIENNICTWO

BANASZAK J. 1980. Złotolitki Chrysididae. Kat. Fauny Polski, 26, 3. PWN, Warszawa.
BANASZAK J., Kowalczyk J.K. 2007. Notes on bees (Hymenoptera: Apoidea: Apiformes) of central Poland. Frag. Faun. 50: 1-18.
BOGDANOWICZ W., CHUDZICKA E., PILIPIUK J., SKIBIŃSKA E. (red.) 2004. Fauna Polski. Charakterystyka i wykaz gatunków. Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa.
CELARY W. 2007. Zagrożenia i ochrona bioróżnorodności polskich pszczół spójnicowatych (Hymenoptera: Apoidea: Anthopfila: Melittidea). Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, Kraków.
CELARY W., DYLEWSKA M. 1988. Colletidae (Hymenoptera, Apoidea) Polski. Pol. Pismo ent. 58: 359-382.
CELARY W., WIŚNIOWSKI B. 2001. Contribution to the bee fauna (Hymenoptera: Apoidea) of Poland. Acta zool. Cracov. 44(4): 413-418.
CELARY W., WIŚNIOWSKI B. 2003. Contribution to the bee fauna (Hymenoptera: Apoidea) of Poland. II. Acta zool. Cracov. 46(4): 359-364.
DROGOSZEWSKI K. 1932. Wykaz Żądłówek zebranych w Polsce Środkowej. Pol. Pismo ent. 11: 113-118.
DROGOSZEWSKI K. 1934. Nowe dla polski Środkowej Żądłówki. Pol. Pismo ent. 13; 125-130.
DROGOSZEWSKI K. 1937-1937. Przyczynek do znajomości fauny żądłówek Polski Środkowej. Pol. Pismo ent. 16-17: 165-166.
DYLEWSKA M. 1987. Rodzaj Andrena FABRICIUS (Andrenidae, Apoidea) w Polsce. Pol. Pismo ent. 57: 495-518.
KOWALCZYK J.K. 1988a. Nowe stanowiska w Polsce interesujących gatunków żądłówek Hymenoptera, Aculeata. Przegl. Zool. 32: 221-223.
KOWALCZYK J.K. 1988b. Żądłówki (Aculeata, Hymenoptera) Wyżyny Łódzkiej, Część I – okolice Rogowa (woj. Skierniewickie). Acta Univ. Lodz., Folia zool. Anthr. 6: 39-55.
KOWALCZYK J.K. 1988c, Żądłówki (Hymenoptera, Aculeata) Wyżyny Łódzkiej. Cz. II – okolice Łodzi. Acta Univ. Lodz., Folia zool. Anthr. 6: 57-71.
KOWALCZYK J.K. 1991. Materiały do znajomości żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) Łodzi. Acta Univ. Lodz., Folia zool. Anthr. 7:67-114.
KOWALCZYK J.K. 1994. Żądłówki (Hymenoptera, Aculeata) Lasu Łagiewniki w Łodzi. Acta Univ. Lodz., Folia zool. 2: 65-91.
KOWALCZYK J.K. 1995a. Nowe oraz interesujące gatunki Chrysididae (Hymenoptera) w środkowej Polsce. Wiad. Entomol. 14: 159-164.
KOWALCZYK J.K. 1995b. Nowe stanowiska klecanki Polistes dominulus (CHRIST, 1791) [syn. P. gallicus (L.)] (Hymenoptera, Vespidae) w Polsce Środkowej. Przegl. Zool. 39: 283-286.
KOWALCZYK J.K. 1996. Nowe stanowiska interesujących gatunków Eumenidae (Hymenoptera, Vespoidea)w środkowej Polsce. Wiad. entomol. 15: 37-42.
KOWALCZYK J.K. 1997. Nowe stanowiska żądłówek (Hymenoptera: Aculeata) rzadko spotykanych w Polsce. Wiad. entomol. 16: 53-54.
KOWALCZYK J.K. 2002. Bezkręgowce. [W:] Bolimowskie Park Krajobrazowy – Monografia Przyrodnicza, J. JAKUBOWSKA – GABARA, J. MARKOWSKI 9red.). Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej, Łódź, 67-74.
KOWALCZYK J.K., KURZAC T. 2002. Wstępna lista wybranych rodzin błonkówek Hymenoptera i muchówek Diptera Załęczańskiego Parku Krajobrazowego. [W:] Funkcjonowanie parków krajobrazowych w Polsce, J.K.KUROWSKI, P.WITOSŁAWSKI 9red.). Wyd. Katedra Geobotaniki i ekologii Roślin UŁ, Łódź.
KOWALCZYK J.K., KURZAC T. 2007a. Stan poznania wybranych rodzin żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich. Parki nar. Rez. Przyr. 26(2): 59-74.
KOWALCZYK J.K., KURZAC T. 2007b. Chronione, zagrożone i rzadkie gatunki owadów w rezerwacie Polana Siwica w Bolimowskim Parku Krajobrazowym. Chrońmy Przyr. Ojcz. 63: 60-69.
KOWALCZYK J.K., KURZAC T. 2008a. Stan poznania i wstępna waloryzacja pszczół (Hymenoptera, Apoidea, Apiformes) regionu łódzkiego. [W:] Krajobraz i bioróżnorodność, S. KACZMAREK (red.). Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz.
KOWALCZYK J.K., KURZAC T. 2008b. Trzmiele i trzmiele (Hymenoptera, Apoidae: Bambus LATR., Psithyrus LEP.) Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich. Chrońmy Przyr. Ojcz. 64: 43-56.
KOWALCZYK J.K., NADOLSKI J. 2007. Żądłówki (Hymenoptera, Aculeata) terenów kolejowych w Łodzi. Wiad. entomol. 26: 279-288.
KOWALCZYK J.K., SOSZYŃSKI B., GALIŃSKA E., KURZAC T. 2008. Materiały do znajomości żądłówek (Materiały do znajomości żądłówek (Hymenoptera, Aculeata) Spalskiego Parku Krajobrazowego i terenów przyległych. Parki nar. Rez. Przyr. 27(3): 51-62.
KOWALCZYK J.K., SZCZEPKO K. 2008a. Actual list of Aculeata (Hymenoptera) of Łódź city. Acta Univ. Lodz., Folia Biol. Et Oecol. 4: 127-146.
KOWALCZYK J.K., SZCZEPKO K. 2008b. Contribution to the knowledge of Aculeata (Hymenoptera) of lodzkie voivodeship. Acta Univ. Lodz., folia Biol. Et Oecol. 4: 147-166.
OLEKSA A., WIŚNIOWSKI B. 2005. Klecanka rdzaworożna Polistes dominulus (CHRIST, 1791) (Hymenoptera; Vespidae: Polistinae) – czy faktycznie gatunek skrajnie zagrożony w Polsce? Wiad. entomol. 24(3): 179-188.
SOSZYŃSKI B., KOWALCZYK J.K., MIELCZAREK Ł., MOCARSKI Z. OSICKI T., SOBCZAK S. 2008. Owady. [W:] Przedborski Park krajobrazowy, 20 lat istnienia PPK (1988-2008), Z.WNUK (red.). Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów.
WIŚNIOWSKI B. 2004. Annotated checklist of The Polish digger wasps (Hymenoptera: Sphecidae). Pol. Pismo ent. 73: 33-63.
WIŚNIOWSKI B. 2007. Dodatki do fauny błonkówek (Insecta, Hymenoptera) Ojcowskiego Parku Narodowego. Prądnik, prace Muz. Szafera 17: 131-148.

SUMMARY

In the work new localities of 21 endangered, rare and protected species of Aculeata from the families of: Chrysididae, Vespidae, Sphecidae, Crabronidae and Apidae are given. They were identified mainly in Bolimowski, Spalski, Sulejowski, Przedborski and Załęczański Landscape Parks and 4 species were found in the planned area of Nature 2000 – PLB 100001, located in the Warsaw-Berlin proglacial stream valley. Three species - Sceliphron destillatorium, Hylaeus styriacus and Andrena limata are new in the Łódź region. Authors suggest to include Oxybelus victor in the “Red list of threatened animals in Poland”, and give it the VU category (vulnerable species).

Łódzkie promuje