Załęczański PK

Teren ZPK wyróżnia się również znacznymi wartościami kulturowymi. Znajduje się tu wiele cennych i bogatych stanowisk archeologicznych, dzięki którym w dość czytelny sposób odtworzono historię pradziejowego osadnictwa aż po dzisiejsze czasy. Analiza wydobytych przedmiotów pozwala określić, że pierwsi osadnicy pojawili się tu ok. 10 do 8 tysięcy lat p.n.e. podążając za wędrującymi na północ stadami reniferów. Obok wielu wartościowych znalezisk najcenniejsze zabytki archeologiczne to datowane na II-III w.n.e. dwa okazałe kurhany położone na krawędzi doliny Warty w Przywozie. Przypuszczalnie pochowano w nich miejscowych wodzów plemiennych.

Jeden z tych kurhanów liczył ok. 25 m średnicy i prawie 5 m wysokości. Pochowanemu w nim mężczyźnie ofiarowano cenne naczynia pochodzenia rzymskiego, a jego szatę, przed spaleniem na stosie, ozdobiono srebrną i złotą biżuterią. Wielkość i bogate wyposażenie kurhanu przemawiają za uznaniem tego obiektu za miejsce spoczynku jednostki z najwyższej warstwy społecznej. Dlatego właśnie mogiłę w Przywozie uznano za „Kurhan książęcy”, który usypano pod koniec II w.n.e.

Kurhan drugi zbudowano w podobny sposób. Został on jednak rozgrabiony. Oba kurhany z Przywozu zostały po zakończeniu badań zrekonstruowane i stanowią dziś ciekawy element krajobrazu.

Wielką atrakcją Parku są zachowane do dnia dzisiejszego interesujące zabytki architektury i sztuki. W pierwszej kolejności należy wymienić drewniane budownictwo sakralne pochodzące z pierwszej połowy XVI w., o niespotykanej gdzie indziej w Polsce architekturze i oryginalnym wystroju artystycznym.

Kościółki typu wieluńskiego znajdują się w Łaszewie Rządowym oraz poza terenem parku w pobliskim Grębieniu (z renesansową polichromią fundacji Jana Łaskiego), Popowicach, Gaszynie, Kadłubie i Wierzbiu. Charakteryzują się tym, że mają jedną prostokątną nawę i węższe, wielobocznie zamknięte prezbiterium, które pokrywa wspólny stromy dach, kryty gontem. Dach wsparty jest często na rzeźbionych podporach (kroksztynach) tworzących rodzaj okapu. Kościoły są szalowane, konstrukcji zrębowej, na obłap. Cechą szczególną ich architektury są zgrabne, niskie wieże, zorientowane ku zachodowi i na ogół nie przekraczające kalenicy nawy. Wartość tych zabytków podnosi wyposażenie ich wnętrz w cenne obrazy i rzeźby.

Kolejną perełką sakralnej architektury drewnianej jest stara, prawdopodobnie XVIII - sto wieczna kapliczka w Kamionie. Pamięta ona czasy, kiedy posiadający XII - sto wieczną metrykę Kamion był królewskim miastem. Również miejskie prawa posiadał położony po przeciwnej stronie Warty Toporów. Oba te miasta rozwinęły się przy przeprawie przez Wartę, na trasie szlaku handlowego z Wrocławia do Kijowa, gdzie w XV wieku funkcjonowała komora celna.

Na terenie parku zachowały się również interesujące zabytki techniki. Najcenniejszym jest drewniany wodny młyn (obecnie elektryczny) w Kępowiźnie z XIX w. Zachowały się również prymitywne piece do wypału kamienia wapiennego, tzw. wapienniki, z początku XX wieku, których krótkie, grube kominy stanowią obecnie typowy krajobraz parku.

ZPKWŁ

Rezerwat geologiczny "Węże"

Rezerwat geologiczny "Węże" (w granicach parku) utworzony w 1972 roku. Powierzchnia 20,74 ha. Ochronie poddano wapienny ostaniec, góra "Zelce", najdalej na północ wysunięty fragment skalnego krajobrazu Jury Krakowsko - Wieluńskiej, z systemem 10 jaskiń krasowych, wieloma innymi różnorodnymi zjawiskami krasowymi, a także najbogatszymi w tej części Jury stanowiskami roślinności wapieniolubnej, w tym murawy naskalne, szczelinowy zespół paproci, a także murawy kserotermiczne. Znajdują się tutaj cenne stanowiska paleontologiczne kopalnej lądowej fauny pliocenu. Góra "Zelce" położona jest na lewym brzegu rzeki Warty, około 7 km na południowy zachód od Działoszyna. Wysokość względna w stosunku do doliny Warty wynosi około 45 m. Jej kształt jest wydłużony z północnego wschodu na południowy zachód. Oś dłuższa tej formy osiąga około 700 m, krótsza około 300 m. Obszar ten budują dwa typy wapieni: skaliste i płytowe. Powierzchnia szczytowa góry jest prawie płaska. Urozmaicają ją tylko niewielkie kulminacje wapieni skalistych, tworzących pola lapiazowe. W obrębie góry "Zelce" zidentyfikowano dziesięć jaskiń, które występują wzdłuż dłuższej osi wzgórza i na jego północnym stoku. Jaskinie rozwinęły się w wapieniach skalistych lub na ich kontakcie z wapieniami płytowymi (Papińska, 2001).

Rezerwat przyrody "Dąbrowa w Niżankowicach"

Rezerwat leśny "Dąbrowa w Niżankowicach"(w granicach parku) utworzona w 1983 roku. Powierzchnia 102,81 ha. Obiektem ochrony jest naturalna kwaśna dąbrowa trzcinnikowa (Calamagrostio-Quercetum petraeae) i dąbrowa świetlista (Pontentillo albae-Quercetum) z rzadkimi na niżu roślinami i 130 letnim drzewostanem dębu bezszypułkowego (Quercus petraea) na rodzimym stanowisku. Często występuje tu: konwalia majowa (Convallaria majalis, konwalijka dwulistna (Maianthemum biofolium), dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans), koniczyna dwukłosowa (Trifolium alpestre), zawilec gajowy (Anemone nemorosa).

Rezerwat przyrody "Bukowa Góra"

Rezerwat leśny "Bukowa Góra",(w granicach parku) utworzony w 1959 roku o powierzchni 1,06 ha jest rezerwatem ścisłym. Teren rezerwatu jest nierówny, podzielony na niewielkie pagórki, dolinki i zagłębienia, z których największe znajduje się w południowo - wschodniej części rezerwatu. Stanowi ono niszę źródliskową wypełnioną wodą, w której widoczne są pulsujące źródełka. Podłoże tego terenu stanowią bezstrukturalne piaski z głazikami, miejscami lekko zaglinione. Na tym podłożu wytworzyła się gleba brunatna bielicowana o składzie mechanicznym piasków gliniastych. Flora rezerwatu oceniana jest na ponad 73 gatunki roślin naczyniowych. Największą wartość przyrodniczą rezerwatu stanowią pomnikowe przestoje buka pospolitego w liczbie 21 okazów o obwodach pni ponad 3 m (od 221 do 343 cm), w tym trzy pnie pozbawione są koron (wiatrołomy), ponadto doliczono się około 15 mniejszych okazów (obwód od 82 do 163 cm). W rezerwacie dominuje uboga i silnie zniekształcona postać kwaśnej buczyny niżowej z udziałem m.in. kosmatki bladej. Tylko na dnie zagłębień i wzdłuż cieków spotykane są fragmenty roślinności związanej z siedliskami o podwyższonej wilgotności, a są to: niezapominajka błotna (Myosotis palustris), skrzyp leśny (Equisetum silvaticum), narecznica krótkoostna (Dryopteris spinulosa), narecznica samcza (Dryopteris filix-mas), wietlica samicza (Athyrium filix-femina).

Rezerwat geologiczny "Szachownica"

Rezerwat geologiczny "Szachownica",(w granicach otuliny) utworzony w 1978 roku. Powierzchnia 12,70 ha. Rezerwat chroni wapienne wzgórze, "Krzemienną Górę", porośniętą kwaśną buczyną niżową (Luzulo pilosae-Fagetum), profil geologiczny oraz wielki system korytarzy proglacjalnej jaskini "Szachownica", o długości korytarzy ponad 1000 metrów - drugie w Polsce pod względem liczebności zimowe miejsce hibernacji dziesięciu gatunków nietoperzy. W ścianach jaskini odsłaniają się liczne skamieniałe zwierzęta budujące jurajskie skały: amonity, belemnity, nagromadzenia gąbek, a także struktury stromatolitowe i inne. Jaskinia jest młoda, pozbawiona nacieków, o bardzo świeżym wyglądzie, rozwinięta na poziomie dopływu wód i należy do grupy jaskiń proglacjalnych.

Długość jaskini "Szachownicy I" wynosi 600 m ( w tym korytarze naturalne 350 m), natomiast "Szachownicy II" 200m. Otwór wejściowy leży w Wapiennikach, w gminie Lipie, w woj. częstochowskim, na "Krzemiennej Górze", na wysokości 215 m. npm. Poznanie systemu jaskiń "Szachownicy" zawdzięczamy A. Wierzbowskiemu, który natrafił nań w 1972 roku; on też zaproponował nazwę. Wzgórze wraz z systemem jaskiń zostało w 1978 r. uznane za rezerwat przyrody pod nazwą "Szachownica". System jaskiniowy "Szachownicy" został odsłonięty w trakcie eksploatacji kamienia. Wyrobisko kamieniołomu przecina "Krzemienną Górę" w kierunku północ - południe na długości 150 metrów, pasem szerokości 50 metrów. Eksploatacja spowodowała zniszczenie znacznej części korytarzy. Można sądzić, że długość jaskini (w stanie pierwotnym - jednej) musiała znacznie przekraczać 2 kilometry. W chwili obecnej znajduje się tu pięć oddzielnych jaskiń, które dla łatwiejszego rozróżnienia oznaczono kolejnymi numerami od I do V.

Największą z nich jest "Szachownica I", o długości korytarzy 600 metrów. "Szachownica II", położona w zachodniej ścianie kamieniołomu, liczy 200 metrów długości. Pozostałe (III - V) to małe fragmenty systemu w południowej części kamieniołomu. Do jaskiń prowadzi 12 otworów usytuowanych w ścianach kamieniołomu oraz pionowa studnia z wierzchowiny. Naturalne korytarze systemu "Szachownicy" mają przebieg poziomy. Ich przekrój poprzeczny przeważnie przypomina soczewkę, niekiedy z wyraźnie zaznaczoną rynną denną. Korytarze przecinają się pod kątem zbliżonym do prostego, tworząc oryginalną siatkę - stąd nazwa jaskini. System szerokich korytarzy w "Szachownicy I" powstał w wyniku podziemnej eksploatacji kamienia w korytarzach jaskini. Ta forma wydobycia umożliwiała uzyskanie materiału bez konieczności zdejmowania nadkładu. Intensywne prace przekształciły duży fragment jaskini w szerokie na 10-15 metrów korytarze, przez co znaczna cześć próżni (łącznie 250 metrów korytarzy) zatraciła całkowicie pierwotny charakter. Eksploatacja trwała tutaj do roku 1962 . Jedyną występującą w systemie "Szachownicy" formą naciekową są niewielkie grzybki. Dno sal i korytarzy w częściach poszerzonych przez eksploatacje pokryte jest dużymi blokami i gruzem wapiennym. W częściach naturalnych miejscami występuje namulisko piaszczyste. "Szachownica" utworzona została przez wody topniejącego lodowca (jaskinia proglacjalna). W systemie "Szachownicy" stwierdzono świeże obrywy skał oraz wyraźne ugięcia ławicy stropowej w sztucznie powstałych korytarzach. Niewielki nadkład, wymarzanie - stwarzają niebezpieczeństwo odpadania bloków skalnych od stropu. Wejście do "Szachownicy II" jest zerodowane do tego stopnia, iż przypomina niedbale poukładaną konstrukcje z klocków. Oparcie lub otarcie się o nią powoduje kamienną lawinę. Należy więc zachować dużą ostrożność w czasie zwiedzania. W jaskini stwierdzono masowe zimowanie nietoperzy (Gorny, Szelerewicz, 1986).

Rezerwat leśny "Stawiska"

Rezerwat leśny "Stawiska", (w granicach otuliny) utworzony w 1959 roku. Powierzchnia 6,35 ha. Położony jest w obszarze równinnym lekko zagłębionym wypełnionym w znacznej części namułami holoceńskimi, złożonymi z piasków drobnoziarnistych, mułkowatych lub ilastych z domieszką części organicznych. Cały ten obszar - silnie podmokły - pokryty jest siecią strug i rowów, które otaczają oraz przecinają teren rezerwatu. Florę rezerwatu oceniono na 115 gatunków roślin naczyniowych i około 15 gatunków mszaków. Brak tu gatunków rzadkich i prawnie chronionych, są spotykane natomiast częściowo chronione: ˇ przytulia wonna (Galium odoratum), ˇ pierwiosnek lekarski (Primula veris).
Występuje tu również duża grupa krzewów ozdobnych, co świadczy o parkowej przeszłości tego obiektu. Są to m.in.: bez czarny (Sambucus nigra), kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum), robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia), czeremcha amerykańska (Padus serotina), porzeczka czarna (Ribes nigrum).

Najcenniejsza jest tu jednak kolekcja pomnikowych okazów dębów szypułkowych. Składa się ona z 75 okazów, w tym 7 o obwodach pni od 370 do 674 cm.

ZPKWŁ

Mapa Załeczańskiego PK 1-40.000 (wyd. 2021).jpg8.51 MB

Mapa Załęczańskiego PK 1-40.000 (wyd. 2021) str.1.pdf4.65 MB

Mapa Załęczańskiego PK 1-40.000 (wyd. 2021) str.2.pdf20.69 MB

Mapa Załęczańskiego PK na Geoportalu Województwa Łódzkiego

ZPKWŁ

Zadaniem Załęczańskiego Parku Krajobrazowego jest ochrona niepowtarzalnego krajobrazu jurajskich wapiennych ostańców kryjących w sobie wiele form krasu, żywiących osobliwą faunę i florę oraz urokliwego odcinka rzeki Warty określonego jako najpiękniejszy i najwartościowszy przyrodniczo w stosunku do całego jej biegu. Obszar ZPK obejmuje północno-wschodnią część Wyżyny Wieluńskiej będącej częścią Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej zwanej Jurą Polską, zamykając od północy system jurajskich parków krajobrazowych. Warta, przepływając przez park ok. 40. kilometrowym łukiem, rzeźbi w skalistym podłożu głębokie przełomy urozmaicając krajobraz wapiennych wzgórz oraz pasm morenowych wzniesień zlodowacenia środkowopolskiego. Dolina jedynie w niewielkim stopniu nosi ślady ludzkiej gospodarki, natomiast koryto rzeki jest całkowicie naturalne, dzikie, tętniące różnorodnym życiem.

Park, ze względu na piękno krajobrazu, przyrodnicze bogactwo, ciekawą kulturę i wspaniały klimat posiada bardzo wysokie walory krajoznawcze, dydaktyczne i rekreacyjne.

Terenowi Załęczańskiego Parku Krajobrazowego osobliwy charakter nadaje zespół przyrodniczych zjawisk związanych z wapiennym podłożem Jury Polskiej. Jurajskie skały ukazują się na powierzchni gruntu na szczytach ostańców wapiennych, na krawędzi doliny Warty pod Lisowicami oraz w licznych kamieniołomach. Powstały one podczas pozyskiwania przez zamieszkałą tu ludność kamienia wapiennego do wykorzystania jako budulec, bądź do wypału w prymitywnych piecach. Wiele takich "wapienników" pozostało do dziś jako atrakcja turystyczna, a zarazem charakterystyczny element krajobrazu Parku. W kamieniołomach można podziwiać głębokie przekroje geologiczne górnojurajskich wapieni, kopalne zjawiska krasowe oraz skamieniałości zwierząt morskich, głównie amonitów, gąbek, małży, belemnitów i jeżowców, z których szczątków powstała cała skalista jurajska płyta. Na terenie parku znajduje się również wiele profili geologicznych. Najwartościowszymi przyrodniczo elementami związanymi z jurajskim podłożem ZPK są ostańce wapienne. Ich odsłonięte szczyty porasta wielobarwna murawa kserotermiczna, a pośród skałek rozwinęły się osobliwe zespoły wapieniolubnej roślinności oraz stanowiska drobnej wapieniolubnej fauny występującej tu daleko poza zasięgiem zwartego występowania.

Lasy w Parku

Znaczną część powierzchni Parku, około 49%, zajmują lasy. Tylko niewielkie fragmenty stanowią wartościowe, wielogatunkowe drzewostany. Dominują siedliska borowe. W większości są to monokultury sosnowe o słabej kondycji, na bardzo ubogim piaszczystym podłożu. Szczególnie dotyczy to lasów we wnętrzu "Wielkiego Łuku". Zbiorowiska leśne są jednak dość zróżnicowane, a spośród 21 jednostek roślinności zaroślowej i leśnej są i takie, które posiadają wyjątkową wartość naukową i krajobrazową. Flora Załęczańskiego Parku Krajobrazowego liczy około 1200 gatunków roślin naczyniowych, mchów i porostów. Tak liczny skład gatunkowy związany jest ze znacznym zróżnicowaniem siedlisk, które park zawdzięcza położeniu pomiędzy wyżynami i nizinami, wapiennemu jurajskiemu podłożu, ubogim przestrzeniom pokrytym kwaśnymi plejstoceńskimi piaskami oraz naturalnej dolinie Warty. Spotykamy tu gatunki należące do wielu grup siedliskowych, jednak najliczniejsze reprezentowane są rośliny związane z siedliskami zmienionymi wskutek działalności człowieka, takie jak pola, przydroża, osiedla itp. Duży udział we florze Parku zajmują gatunki charakterystyczne dla lasów liściastych oraz roślin siedlisk łąkowych i mokradeł związanych z doliną Warty. Najbardziej charakterystyczne dla Parku, wyróżniające ten obszar w krajobrazie Polski Środkowej są rośliny muraw napiaskowych, kserotermicznych i naskalnych. Znaczne powierzchnie Parku zajmują bezleśne, nieurodzajne, piaszczyste przestrzenie, na których rozwinęły się murawy napiaskowe. Na terenie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego występują 33 gatunki roślin podlegających ochronie, w tym 21 objętych ochroną ścisłą.

Rezerwaty

Dla zachowania najcenniejszych walorów przyrodniczych Parku i jego otuliny utworzono na jego terenie rezerwaty przyrody. W granicach województwa łódzkiego:

• Rezerwat geologiczny "Węże"
• Rezerwat leśny "Dąbrowa w Niżankowicach"

W granicach województwa śląskiego:

• Rezerwat leśny "Bukowa Góra"
• Rezerwat geologiczny "Szachownica"
• Rezerwat leśny "Stawiska"

Pomniki Przyrody

W Załęczańskim Parku Krajobrazowym oraz na terenie jego otuliny (w granicach województwa łódzkiego) ochroną pomnikową objętych jest 13 pomników przyrody. Wśród nich są liczne obiekty chronione ze względu na ciekawą geologię. Najciekawsze z nich to:

• "Góra Świętej Genowefy"
• "Granatowe Źródła"
• "Ujście Suchej Strugi"
• "Żabi Staw"
• formy kopalne w kamieniołomie przy "Jaskini Ewy"

Pomnikami przyrody są także drzewa i grupy drzew, o imponujących rozmiarach pni od 270 do 674 cm., przeważnie lip, dębów i klonów.

Użytki ekologiczne

Kolejnymi obiektami przyrodniczymi,na terenie parku i jego otuliny, objętymi ochroną w formie użyku ekologicznego są Wronia Woda - starorzecze rzeki Warty i bagna śródleśne w Nadleśnictwie Wieluń.

ZPKWŁ

Załęczański Park Krajobrazowy utworzony został uchwałą XIII/50/78 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Sieradzu dnia 5 stycznia 1978 roku (Uchwała Nr XIII/50/78). W 1989 roku, na mocy Uchwały Nr VIII/44/89 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Sieradzu, zostały zmienione granice Załęczańskiego Parku Krajobrazowego i jego strefy ochronnej w obrębie województwa sieradzkiego (Uchwała Nr VIII/44/89). Obecnie obowiązującym aktem prawnym jest Rozporządzenie Nr 45/2005 Wojewody Łódzkiego z dnia 24 listopada 2005 roku w sprawie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego w granicach województwa łódzkiego zmienionego Rozporządzeniem Nr 14/2008 Wojewody Łódzkiego z dnia 4 czerwca 2008 w sprawie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego w granicach województwa łódzkiego. Powierzchnia Parku, w granicach naszego województwa, wynosi 13 520 ha, a otuliny 8 153 ha.

ZPKWŁ