Skocz do treści

Żywe pomniki świadkowie naszej historii - Autor - Piotr Wypych

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Artykuł przygotowany do "Ziemii Łódzkiej" 2010

Od zarania dziejów ludzkości - potężne drzewa – imponujące swą roślinną siłą, stały się dla człowieka narzędziem wiary. Jak sądzono – to za pośrednictwem drzew objawiała się ludziom wola bóstwa. Drzewa od prehistorii aż do początków naszej ery (a i do dzisiaj u ludów pierwotnych) uznawano za atrybuty boskiej potęgi, za siedzibę samego bóstwa, za metamorfozę jego życia. Liście, kora, owoce drzew dostarczały człowiekowi pierwotnemu magicznych leków, zaś monumentalne formy i dziuple służyły kapłanom, jako miejsce praktyk religijnych. Ówczesny kult drzew odnosił się zarówno do pojedynczych okazów jak i grup drzew tworzących „święte gaje”. W wierzeniach i tradycjach ludów świata znajdujemy ponad 20 rodzajów „drzew świętych” w zależności od mitu, jaki reprezentowały. Największe znaczenie miały mity o: drzewie (kolumnie) niebios, drzewie księżycowym, drzewie gwiezdnym, krzewie ognistym, drzewie – słupie, drzewie – bogu i drzewie człowieku. Większość tych mitów przebija się do dzisiaj w symbolice naszej wiary, a w szczególności w wierze i obrzędowości ludowej. To wierzeniowość ludowa na naszych terenach znakomicie „zaadoptowała” stare prasłowiańskie mity i wierzenia o drzewach na potrzeby religii chrześcijańskiej. Na starych „świętych” pomnikach pogańskiej wiary zaczęto wieszać kapliczki i krzyże, w ich dziuplach znaleźli schronienie nasi święci, z ich pni tworzono kapliczki „słupowe” – kolumny niebios…

Jednym z ważnych przejawów współczesnego „kultu” i szacunku dla starych, dorodnych drzew w naszej kulturze jest ich prawna ochrona. Najczęściej według naszego prawa – cenne drzewa bądź ich grupy poddaje się ochronie prawnej w formie o nazwie „pomnik przyrody”. W dzisiejszych czasach pomniki przyrody tworzymy na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. Twórcą pojęcia pomnika przyrody był Aleksander von Humboldt – (1769 - 1859) – niemiecki przyrodnik i podróżnik, jeden z twórców nowoczesnej geografii. W Polsce pierwszy przepis prawny chroniący drzewa-cisy, wydał w 1423 roku król Władysław Jagiełło (Statuty Warckie). W dzisiejszych czasach pomniki przyrody tworzymy na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004r., która mówi: „ pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów przyrody, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych i obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie”. Według najnowszych danych GUS (2008) w Polsce uznano za pomniki przyrody 35.833 obiektów. Najczęściej są to okazałe drzewa, ich grupy lub aleje (33.851), dużą grupę pomników stanowią również głazy narzutowe (1223). W poszczególnych województwach Polski liczba pomników przyrody różni się dość znacznie i odzwierciedla zaangażowanie i aktywność osób zajmujących się zawodowo i społecznie ochroną przyrody. Na terenie naszego kraju i województwa znajduje się cały czas duża grupa obiektów, które są „do odkrycia” i zasługują na ochronę tworów przyrody żywej i nieożywionej w formie pomnika przyrody. Art. 44. 1. ustawy o ochronie przyrody określa, iż m.in. ustanowienie pomnika przyrody następuje w drodze rozporządzenia wojewody albo uchwały rady gminy, jeżeli wojewoda nie ustanowił tych form ochrony przyrody. Każdy obywatel ma prawo zgłosić np. do urzędu gminy obiekt zasługujący na taką ochronę - wraz z odpowiednią dokumentacją.

O uznaniu tworu przyrody żywej lub nieożywionej za pomnik przyrody decydują jego indywidualne cechy. W przypadku drzew są to rozmiary ich pni mierzonych na wysokości 1,30 m od powierzchni gleby, ale również zwraca się uwagę na ich indywidualną formę, gatunek, występowanie na danym terenie, osobliwy pokrój pnia lub korony, związek z wydarzeniem historycznym lub wybitną postacią naszej kultury w skali kraju i regionu. W formie pomników przyrody chronić można także wyróżniające się obiekty przyrody nieożywionej, np. głazy narzutowe, skały, źródła. Za tzw. powierzchniowe pomniki przyrody uznawać można stanowiska rzadkich gatunków roślin, małe – cenne ekosystemy nieobjęte ochrona rezerwatową.

Województwo łódzkie posiada 3731 pomników przyrody i zajmuje w skali kraju 3 pozycję. Na tej liście jest 3526 pojedynczych drzew, 124 grupy drzew, 57 alei, 11 głazów narzutowych, jaskinia, skały i ostańce wapienne, źródło, strumień krasowy oraz naturalne zbiorniki wodne. Z drzew pomników przyrody w łódzkiem najliczniejszą grupę stanowią dęby, lipy, klony i wiązy.

Dąb to drzewo święte dla wszystkich ludów, symbol mocy i siły ochronnej. Szczególnie dużo wzmianek o świętych dębach zachowało się w Biblii. Dąb łączony jest z dostojeństwem i trwałością, poświęcony był bogu burzy, ze względu na przyjmowania na siebie piorunów. U Druidów i kapłanów słowiańskich łączył się z męską potencją i mądrością, pełnił funkcje słupa światła i naturalnej świątyni. Dąb w chrześcijaństwie był symbolem: Jezusa Chrystusa i Marii – Dziewicy, siły wiary, cnoty, przezwyciężenia przeciwności losu. Drewno dębowe uważane jest z racji swojej wytrzymałości i giętkości za najlepszy materiał budowlany. Będąc drewnem twardym o gęstej strukturze, stanowi równocześnie niezastąpione paliwo do ogrzewania. Kora dębowa z kolei niezwykle bogata w garbniki, jest idealna do garbowania skór. Żołędzie dębu likwidują emanacje cieków wodnych i węzłów siatki geopatycznej. Dąb to drzewo dla mężczyzn, kobietom nie służy (według wiedzy ludowej)…

Jednym z najokazalszych dębów w województwie łódzkim jest dąb szypułkowy w parku podworskim w Krzętowie. Olbrzym ten posiada ponad 8 m obwodu i ponad 30 m wysokości. Jego wiek oszacować można na 400 – 500 lat. Według opowieści najstarszych mieszkańców, pod tym drzewem odbywały się doraźne sądy dla włościan, którym przewodniczył hrabia Ostrowski – właściciel olbrzymiego klucza ziemskiego.

W Parku im. A. Mickiewicza w Łodzi rośnie dąb szypułkowy „Kosynier” o obwodzie 478 cm, pod nim 31 stycznia1963 r. Józef Tampicki wręczał powstańcom kosy i strzelby skałkowe a łódzkie kobiety przekazały sztandar z orłem i napisem „Całość, wolność, niepodległość”. Dąb “Kosynier” - to jedyny dąb zamykany na kłódkę, wypróchniały pień został zabezpieczony kratą, aby nie wrzucać do środka drzewa śmieci i niecić ognia.

Najbardziej charakterystycznym dębem i drzewem pomnikowym Łodzi jest dąb szypułkowy „Fabrykant” rosnący w parku im. Klepacza. Dąb posiada obwód 460 cm, a obwód korony wynosi około 30 m. Ostatnio dębowi przydano nową nazwę – „Jagosz” – na część dziennikarza, redaktora Dziennika Łódzkiego – M. Jagoszewskiego.

Z powstaniem styczniowym w naszym województwie jest związana grupa 5 dębów – pomników przyrody w pobliżu Dębowca ( gmina Żytno). Posadzono je w 1864 r. na miejscu kaźni 6 powstańców, do naszych czasów zachowało się 5 drzew o średnicy od 260 do 400 cm. Innym znanym dębem w naszym województwie jest „Dąb Cygański” w pobliżu Kluk. Według podań ma 900 lat i jest związany z królową Jadwigą…

W pobliżu Rawy Mazowieckiej rośnie pomnikowy dąb „Goworek” według okolicznych mieszkańców ma 600 lat. Niedaleko na skraju rezerwatu „Babsk” znajduje się olbrzymi dąb, posiada obecnie około 8 m obwodu, przed oderwaniem części pnia mierzył ponad 9 m – był niewątpliwie największym dębem w naszym województwie.

Łódzkie promuje