Skocz do treści

Spała królewska, carska i prezydencka - Autor Piotr Wypych

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Spała królewska, carska i prezydencka
W tym roku obchodzimy 500 lecie Spały. Na temat najdawniejszej historii tego miejsca nie posiadamy wielu wiadomości. Miejscowość ta od wieków otoczona była ogromnymi kompleksami leśnymi rozpostartymi po obu brzegach Pilicy, lasy te z dawien dawna zwano Puszczą Pilicką. W Puszczy Pilickiej w okolicach Inowłodza pod koniec XI wieku, kilka razy polował książe Władysław Herman. On to ufundował w średniowiecznym Inowłodzu kościół pod wezwaniem świętego Idziego - w podzięce za szczęśliwe narodziny syna - późniejszego króla Bolesława Krzywoustego. Ciekawe czy monarcha na pięknym uroczysku nad rzeczką Gacią zobaczył pierwsze ludzkie siedlisko czy jeszcze w tym czasie go nie było...Zasobność we wszelkiego zwierza i rozległa puszcza przyciągały w te strony polskich królów - Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełłę oraz Kazimierza Jagiellończyka. W niedalekiej Lubochni na skraju lasów spalskich w myśliwskim dworze zatrzymywali się i polowali na grubego zwierza Stefan Batory i August III Mocny, a więc jest prawdopodobne że również bywali w Spale.
Pierwsza pisana wzmianka o Spale pochodzi z 1511 roku z Liber Beneficjorum (Księgę Beneficjów, uposażeń, zwykle kościelnych) Archidiecezji Gnieźnieńskiej, i jest autorstwa Jana Łaskiego. Wymienia on uposażenia proboszcza inowłodzkiego wśród których jest osada młyńska Spała. Jako jedyny z dóbr monarszych inowłodzkiego klucza młyn w Spale, oprócz kół mącznych, posiadał też piłę tartaczną i folusz do spilśniania sukna. Z kolei lustracja dóbr biskupa Macieja Drzewickiego z 1525 roku wspomina iż w skład jego majątku weszły m.in. wsie: Zawady, Rzeczyca, Glina, Łęg, Luboszewy i młyn w Spale.
Pisane źródła historyczne wspominają o Spale również w wieku XVIII kiedy to włodarzył w Spale ród młynarzy o nazwisku przejętym od nazwy miejscowości . Znamy z tego okresu spór młynarza Marcina Spały ze starostą inowłodzkim Filipem Wołuckim który znacznie podwyższył młynarzowi dzierżawę i odrabianie pańszczyzny. Po tragicznej śmierci w nurtach rzecznych Marcina Spały gospodarowanie przejął jego syn Kacper który znacznie rozwinął gospodarstwo młynarskie.
Nie wiadomo dokładnie który z rosyjskich carów przybył do Spały jako pierwszy . Czy był to Aleksander II polujący w Puszczy Pilickiej w 1874 roku, czy też dopiero jego syn Aleksander III który polował tu między innymi w roku 1880. Ten ostatni ze swą świtą i kompanią łowiecką wcześniej zatrzymywał się w Skierniewicach , Lubochni albo Smardzewicach. Z pobytu i gościny Aleksandra III w klasztorze św. Anny w Smardzewicach zachowały się zapiski. Za panowania Aleksandra III w okolicach Spały w 1884 roku odbył się zjazd trzech cesarzy: Franciszka Józefa, Wilhelma II i wspomnianego Aleksandra III. Spotkaniu koronowanych głów towarzyszyły olbrzymie łowy...Na podstawie przekazów ustnych - pewnego dnia wyjeżdżając na łowy ze Smardzewickiego klasztoru, Aleksander III zatrzymał się na polanie w pobliżu młyna w Spale nad rzeką Gać. Piękno okolicy tak urzekło władcę , że monarcha wyraził życzenie wybudowania w tym miejscu pałacyku - myśliwskiej rezydencji. Carowi towarzyszył margrabia Wielopolski - wielki łowczy dworu cesarskiego, nieodłączny towarzysz polowań monarchy. Wielopolski wybudował drewniany pałacyk w 1884 roku według projektu krakowskiego architekta Leona Mikuckiego. Obok powstały koszary dla sotni kozackiej, kompanii służby łowieckiej, domy dla gości i zabudowania gospodarcze. Około roku 1900 zbudowano dwa hotele dla carskich gości w których obecnie mieszczą się domy wczasowe „Rogacz" i „Dzik". Carską rezydencję w Spale ciągle wzbogacano i upiększano. Wokół pałacu urządzono park angielski, sadząc w nim rzadkie i egzotyczne odmiany drzew i krzewów. Zbudowano też własną elektrownię wodną i wodociągi. W rezultacie na przełomie XIX i XX wieku powstał w Spale okazały zespół rezydencjonalny. Całość carskiej rezydencji w Spale zajmowała znaczny obszar - początkowo zawiadował nią margrabia Wielopolski, a od 1888 roku Ignacy Bończa-Modzelewski jako wielki łowczy polowań cesarskich. Mikołaj II w latach swego panowania do Spały na ogół przyjeżdżał co dwa lata, ostatni raz był w 1912 roku. Po carskich wizytach i polowaniach do dziś w Spale i okolicach zachowało się niewiele pamiątek. Do najcenniejszych z nich należą: głaz pamiątkowy - szaniec, gdzie Aleksander III upolował pierwszego jelenia, mocno uszczuplona kolekcja trofeów łowieckich pozostawiona przez carskich gości w dawnych hotelach, kilka budynków z pozostałości dawnej rezydencji w latach następnych częściowo przebudowanych - oba domy wczasowe „Rogacz" i „Dzik", Pałacyk Szwajcarski, budynki gospodarcze. W pobliskim Glinniku znajduje się piękny drewniany domek carskiego strażnika łowieckiego zbudowany w stylu budownictwa północno-rosyjskiego. Pozostałością tamtych czasów jest spiżowy posąg żubra, który z woli Aleksandra II był postawiony w 1862 roku w Białowieży, w 1915 roku wywieziony do Moskwy, a po wojnie 1920 roku został zwrócony Polsce i do 1928 roku stał na dziedzińcu zamku królewskiego w Warszawie. O jego przeniesieniu w 1929 roku do Spały zadecydował Prezydent Ignacy Mościcki.
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Spała staje się rezydencją rządu II RP. W 1921 roku w Spale przebywał wypoczynkowo marszałek Józef Piłsudski. Prezydent Stanisław Wojciechowski przebywał w rezydencji często, z jego inicjatywy wybudowano w 1923 r. drewniany kościółek pw. Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej. Największy rozkwit rezydencji nastąpił za czasów prezydentury Ignacego Mościckiego. Prezydent był zapalonym myśliwym, w Spale przyjmował również oficjalne delegacje państwowe. W latach 1926-39 odbywało się w spalskiej rezydencji wiele uroczystości ogólnopaństwowych m.in. ogólnopolskie uroczystości dożynkowe których tradycję wskrzeszono po 1989 roku. Jednocześnie prezydent Mościcki zainicjował w Spale uroczyste obchody ku czci patrona myśliwych i leśników św. Huberta. Tradycja ta przetrwała do dnia dzisiejszego.
W związku z niedawnym odkryciem pierwszych wzmianek o Spale z 1511 r. władze Gminy Inowłódz 13 stycznia br. Powołały Komitet Organizacyjny obchodów 500 lecia Spały. Komitetowi przewodniczy wójt inowłodzki Zenon Chojnacki. Patronat honorowy nad obchodami 500 - lecia Spały przyjął, zgodnie z dożynkową obietnicą, Pan Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski. Komitet honorowy obchodów przyjęli m.in.: Jolanta Chełmińska - Wojewoda Łódzki, Witold Stępień - Marszałek Województwa Łódzkiego, Dariusz Młotkiewicz - sekretarz stanu w Kancelarii prezydenta RP, Tomasz Nałęcz - profesor, społeczny doradca prezydenta RP, Artur Bagieński - Wicemarszałek Województwa Łódzkiego. Uroczysta inauguracja obchodów będzie miała miejsce w Spale 22 maja o godzinie 9. Więcej informacji można znaleźć na stronie www.inowlodz.pl

Tekst zamieszczony w miesięczniku "Ziemia Łódzka" nr 5 (118) maj 2011

Łódzkie promuje