Skocz do treści

Rezerwat Niebieskie Źródła jako obiekt turystyczny - Autor - Piotr Wypych

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Artukuł napisany na V Krajową Konferencję "Ochrona przyrody a turystyka" Rzeszów 2003

Rezerwat położony jest na terasie doliny Pilicy wchodzącej w skład otuliny Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, administracyjnie teren rezerwatu znajduje się w gra nicach miasta Tomaszowa Mazowieckiego. Głównym przedmiotem ochrony jest zespół wy wierzysk - pięknych źródeł pochodzenia krasowego wraz z siecią kanałów odpływowych, które tworzą rozlewiska. Obrzeża rozlewisk i kanałów otaczają drzewostany na siedliskach la su wilgotnego (łęgi, olsy) okalające wody głównego kanału odpływowego oraz siedliska bo rów świeżych w południowo-wschodniej części rezerwatu. Wywierzyska znajdują się w południowo-zachodniej części rezerwatu. Największe źródła biją w dnie dwóch akwenów na głębokości 2,5 m. i 4,5 m. pod powierzchnią wody - ich przeciętna wydajność notowana w lutym 1995 roku wynosiła 255 m3/h wypływu co daje 72 1/sek (przy czym w źródłach pocho dzenia krasowego zawsze notuje się dużą zmienność wydajności wypływu). Wody zasilające wywierzysko (obszar infiltracyjny) pochodzą z cieków wodnych rozciągających się pomiędzy Tomaszowem a Sulejowem - wg niektórych badaczy głównym źródłem zasilania jest ciek wodny spływający z lasów okolic Sługocic, który w pobliżu cegielni w miejscowości Wąwał wpada pod ziemię w szczelinę zwaną „przepaść" (zjawisko ponoru). Średnia temperatura roczna wód wywierzyska wynosi 9 C, zaś zmienność temperatury ma charakter cykliczny, sezonowy. Osobliwością źródeł jest turkusowe - niebieska barwa wód przy wspaniałej czystości i przejrzystości; barwa ta jest pozorna, gdyż powstaje w wyniku odbicia promieni świetlnych od białego dna i pochłonięcia części ich widma przez grubą warstwę wody (zja-wiska takie można obserwować często w basenach kąpielowych). Duży wpływ na kolor wód ma minerał glaukonit występujący w skałach wodonośnych. Bakteriologiczne badania wyka-zały zdumiewającą czystość wody w miejscu wypływu, w jednym ml występują pojedyncze kolonie bakterii.

Flora rezerwatu liczy prawic 400 gatunków roślin naczyniowych - są to rośliny pospo lite i charakterystyczne dla tego biotopu. Z cenniejszych gatunków można wymienić: grzy-bienie białe, narecznicę grzebieniastą, nasięźrzał pospolity, rzeżuchę niecicrpkową, turówkę wonną.

Fauna Niebieskich Źródeł również nic jest bogata, liczy ona 440 gatunków zwierząt. Nie ma tu większych rzadkości i osobliwości (wyjątek stanowi tu nowy dla nauki polskiej gatutnek przywry -dorgodcra micmovata - pasożytującej na żabach). Wpływ na niedogodne warunki bytowania zwierząt na tym terenie mają wody o niskiej temperaturze, słabo rozwinięta roślinność oraz niski stopień eutrofizacji wody. Najbardziej widoczną grupą zwierząt tego re-zerwatu są ptaki, a w szczególności kaczki - według ornitologów kaczka krzyżówka jest „herbowym elementem" tego miejsca - są one dużą atrakcją dla zwiedzających rezerwat. Kaczki bytują tu przez cały rok, a zimą liczebność krzyżówek wynosi nawet do 150 osobników. Z cenniejszych gatunków ptaków lęgowych rezerwatu wymienić można: czernicę, kurkę wodną, remiza, gila i krętogłowa.

Pierwsze informacje o źródłach pochodzą z 1754 roku - z akt dotyczących osady młyńskiej „Utrata" ulokowanej prawdopodobnie na strumieniu odpływowym z wywierzysk. Inną cenną informacją jest opis L. Wolskiego z 1849 roku: „...pod wsią Wąwał, nad samym brzegiem Pilicy, płynie rzadkiej piękności strumień do tego stopnia w wodę obfity, że w odległości 50 prętów wodościek od niego idący jest w stanic poruszyć młyn na dwa koła podsiębierne."

Od połowy XIX wieku „Modre Wody" - bo tak nazywano Niebieskie Źródła w tym czasie - budzą zainteresowanie mieszkańców okolicznych miejscowości. „Modry Stok" (tak też niegdyś określano źródła) stał się ulubionym miejscem wycieczek mieszkańców rozwijającego się Tomaszowa Mazowieckiego w II poł. XIX w. Wartości krajobrazowe i przyrodnicze tego miejsca zostały opisane w XII tomie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego" z 1892 roku pod hasłem „Modre Wody". W doniesieniach prasowych z 1905 roku można przeczytać iż: „Najjaśniejszy Monarcha w asyście Generała Gubernatora M.J Czertkowa i hr Ostrowskiego zwiedzać raczył Jezioro Błękitne". Na początku XX w. wzrasta zainteresowanie geologiczne i hydrologiczne tym terenem - efektem tego są opracowania Lindleya i Serkowskiego (1909, 1911). Niestety obok badań walorów geologicznych i przyrodniczych w okresie tym powstają projekty wykorzystania wody ze źródeł do celów przemysłowych -dla aglomeracji łódzkiej i pobliskiego Tomaszowa. Plany te w pełni zostały zrealizowane w latach 50-tych, kiedy to zaczęto eksploatację dwóch studni głębinowych w pobliżu źródeł W niedługim czasie doprowadziło to do poważnego naruszenia bilansu wodnego Niebieskich Źródeł, tak że w 1961 roku źródła przestały bić - dopiero zaniechanie eksploatacji studni w pełni przywróciło wydajność wywierzyska. W okresie międzywojennym nad źródłami za montowano prostą pompę do pobierania wody. Wodę te sprzedawali wozacy po 5 groszy za wiadro dla okolicznej ludności. W latach 1935 - 1936 z inicjatywy Magistratu Miasta Tomaszowa na terenie Niebieskich Źródeł urządzono park turystyczno-przyrodniczy. Wszystkich założonych prac w projekcie nic zrealizowano albowiem przerwał je wybuch wojny. Już w 1928 roku Łódzki Urząd Wojewódzki uznał Niebieskie Źródła za zabytek przy-rody, zaś w 1948 roku ukazał się pierwszy dokument urzędowy o opiece i zabezpieczeniu Niebieskich Źródeł (Biul. Informacyjny Delegata Min. Oświaty ds. Ochr. Przyrody - 3V 1948 r.). W 1961 roku Niebieskie Źródła zarządzeniem Ministra Leśnictwa uznano jako rezerwat przyrody. W 1994 roku podjęto w rezerwacie prace hydrotechniczne, których celem było zapobieżenie postępującemu spadkowi wydajności wywierzysk i usuniecie warstwy zanie-czyszczeń zalegającej dno akwenów. Renowacja zakończona w 1997 roku przyczyniła się do polepszenia wydajności wywierzysk i w znaczny sposób poprawiła estetykę rezerwatu tak chętnie odwiedzanego przez tysiące ludzi. Duży wpływ na dogodny dojazd i organizację zwiedzania Niebieskich Źródeł ma zakończona przed kilku laty budowa nowego mostu na Pilicy w Brzustówce, wykonanie przez miasto dużego parkingu samochodowego, wytyczenie ścieżek rowerowych doprowadzających do rezerwatu, a ostatnio wybudowanie barierek i podjazdów dla osób niepełnosprawnych przy głównym wejściu do źródeł.

Wzmianki o Niebieskich Źródłach pochodzące z pół. XIX w. podkreślają, iż jest to miejsce chętnie odwiedzane przez mieszkańców Tomaszowa ze względu na jego urokliwość i obecność bijących źródeł o turkusowym kolorze. Jednak należy pamiętać iż do lat trzydziestych XX w. tomaszowianie korzystali z tego obiektu w sposób gospodarczy - po-zyskując wodę, a wartości estetyczne i krajobrazowe pozostawały na drugim planie. W tych latach pojawiają się pierwsze wycieczki cyklistów z Łodzi i Piotrkowa. W połowie lat 30 władze miasta Tomaszowa dostrzegły możliwości i kierunki rozwoju turystyki podmiejskiej przystępując do budowy parku turystyczno-krajobrazowego na terenie dzisiejszego rezerwatu oraz terenach przyległych. Planowano wybudowanie w pobliżu hotelu, przystani kajakowej, punktów widokowych, małej gastronomii - te w większości niezrealizowane plany z punktu widzenia przyrodniczego wprowadziłyby dużo niekorzyst nych zmian dla źródeł.

Dopiero po II Wojnie Światowej w połowic lat 50 można zaobserwować wzmożone za-interesowanie źródłami jako obiektem turystycznym. Niewątpliwy wpływ na rozwój turysty-ki zorganizowanej w tym miejscu i w regionie miało powstanie ośrodków Funduszu Wczasów Pracowniczych w Spalę, ośrodków rekreacyjno-wypoczynkowych nad pobliskim Zalewem Sulejowskim, oraz organizacja wycieczek przez biura turystyczne i oddziały regionalne PTTK. Rezerwat jest „żelaznym" punktem zwiedzania wszystkich wycieczek szkolnych (szkoły podstawowe, gimnazja, średnie) z regionu łódzkiego, a od lat 90-tych „zielonych szkół", głównie z Łodzi, które za bazę noclegową mają Tomaszów bądź Spałę. Również stu denci licznych wydziałów przyrodniczych polskich uczelni chętnie włączają zwiedzanie Źródeł do programów swoich wyjazdów naukowo-dydaktycznych.

Zwiedzanie Rezerwatu Niebieskie Źródła jest najczęściej jednym z elementów trasy tury-stycznej proponowanej przez organizatora obejmującej zwiedzanie pobliskiego Tomaszowa, grot w Nagórzycach, Ośrodka Hodowli Żubrów w Książu koło Smardzewic, Spały i Inowłodza.

Po utworzeniu w 1994 roku Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, a w 1995 roku Spalskiego Parku Krajobrazowego wprowadzono Niebieskie Źródła jako stały element tras wycieczkowych po Zespole Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. Pod koniec lat 90-tych z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza oraz władz miasta Tomaszowa około 150 metrów od granicy rezerwatu zaczęto tworzyć Skansen Rzeki Pilicy. Dziś skansen posiada kilka prze niesionych zabytkowych budynków, wiele cennych eksponatów, ciekawe wystawy tematyczne związane historią Nadpilicza. Prężny rozwój skansenu wzmogło atrakcyjność turystyczną miejsca i na trwałe połączyło funkcjonowanie tych dwóch blisko siebie położonych obiektów.

Innym ważnym czynnikiem zwiększającym sezonowy ruch turystyczny do Niebieskich Źródeł jest rozwój indywidualnych form wypoczynku w dolinie Pilicy, jak agroturystyka, letniska, wczasy w siodle.

Według danych urzędu miasta i pracowników skansenu Rzeki Pilicy w sezonie wiosenno - letnim rezerwat odwiedza dziennie przeciętnie od 50 do 100 osób indywidualnych, i l -2 gru py wycieczkowe. W niedziele i święta liczba osób indywidualnych wzrasta do 400-500, zaś w czasie długich weekendów lub imprez odbywających się w pobliskim skansenie liczba zwiedzających może dochodzić nawet do 1000 osób. W sezonie jesienno-zimowym można przyjąć, iż liczby te stanowią 20% wartości ruchu letniego. Na podstawie powyższych przy-bliżonych danych liczbowych można stwierdzić, iż Rezerwat Niebieskie Źródła jest jednym z najbardziej znanych i najchętniej odwiedzanych przez turystów rezerwatów Polski centralnej. Wpływ tak dużego mchu turystycznego na przyrodę ożywioną i nieożywioną rezerwatu jest jednak niewielki - albowiem najcenniejsze miejsca faunistyczne i florystyczne są umiejsco-wione na niedostępnych wyspach otoczonych wodą, same zaś wywierzyska po ostatnim re-moncie ze zdwojoną siłą toczą swe „modre fale wód".

Najczęstszą trasą zwiedzania rezerwatu jest trasa od parkingu i skansenu wzdłuż głów-nego kanału odpływowego do wywierzysk krasowych - około 400 metrów (powrót taki sam) - trasa ta prowadzi szeroką aleją dostępną dla wszystkich zwiedzających (w tym również dla osób niepełnosprawnych). Przy wejściu głównym do rezerwatu i wywierzyskach umieszczone są duże i czytelne tablice informacyjne. Trasą dłuższą (około 1600 metrów) - i bardziej zaawansowaną -jest wyznaczona ścieżka dookoła rozlewisk i kanałów odpływowych.

Literatura

1. Burzyński I., 1998. Rezerwaty Ziemi Piotrkowskiej. ZNPK.
2. Kurowski J.K., 1998. Sulejowski Park Krajobrazowy. ZNPK.
3. Sosnowski J., 1995. Niebieskie Źródła - Groty. Informator turystyczny. Tomaszów Maz.

Łódzkie promuje