Skocz do treści

Owady naśnieżne - Autor Zbigniew Mocarski

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Zima to pora roku w której większość organizmów żywych wstrzymuje swój rozwój i egzystencje w terenie do minimum w celu zachowania jak największej ilości energii potrzebnej im do przetrwania tego trudnego okresu.

Owady należą do zwierząt zmiennocieplnych, które w długich latach ewolucji wypracowały w sposób mistrzowski różne strategie przetrwania zimy. Zdecydowana większość owadów zimuje w postaci jaja, larwy lub poczwarki. Owady w stadium imago, zwane też postacią doskonałą, żyją zazwyczaj dość krótko i giną przed nadejściem zimy. Są jednak i takie gatunki owadów, dla których zima nie jest straszna a obecność ich na powierzchni śniegu możemy zaobserwować podczas spacerów i wypraw terenowych. Najliczniej fauna owadów naśnieżnych występuje kiedy aura oscyluje w okolicach niżu przy temperaturze zbliżonej do 0 C i wilgotności powietrza w granicach 80%.

Wybierając się zimą do lasu lub parku zastanawiamy się, czy uda mu się zobaczyć jakieś ciekawe ptaki lub ssaki o zimowej aktywności. Cala nasza uwaga skupiona jest na tych przedstawicielach świata zwierzęcego, a tym czasem pod naszymi nogami możemy zaobserwować bogactwo żywych organizmów występujących na pokrywie śnieżnej. Właśnie tutaj, w tych niesprzyjających warunkach żyje wiele owadów i pajęczaków. Naukowcy nazywają je odpowiednio krioentomofauną i krioarachnofauną. Spośród przedstawicieli tych przedziwnych zimowych stworzeń prawie wszystkie można obserwować w okresie od grudnia do marca, ale na pewno większości z nich nie zobaczymy w miesiącach letnich.

Zgłębiając temat bardziej nasuwają się rożne pytania, skąd się wzięły te przedziwne stworzenia i dlaczego rozwijają się i odbywają gody w tak niesprzyjających warunkach, kiedy maja do dyspozycji, ciepłe miesiące letnie. Odpowiedź jest bardzo prosta - większość z tych gatunków to relikty polodowcowe, a ich o wiele liczniejsi krewni zamieszkują tereny podbiegunowe, gdzie w okresie letnim temperatura podnosi się do około zera stopni, w związku z tym nasi przedstawiciele tych zwierząt odczuwaj naszą zimę zwłaszcza w jej ciepłe i słoneczne dni jak lato w rejonach podbiegunowych. Generalnie całość organizmów żywych występujących na śniegu możemy podzielić na trzy grupy: chionobionty, chionofile, chionokseny.

Chionobionty - gatunki przystosowane do rozwoju w niskich temperaturach, typowych dla strefy podbiegunowej. Należą tu gatunki o wąskich zakresach tolerancji ekologicznej (stenobionty), w Europie Środkowej aktywne wyłącznie w zimie, spotykane na śniegu od grudnia do marca. Cechują się licznymi przystosowaniami do życia w niskich temperaturach, także poniżej 0 C. Fizjologiczne przystosowania utrudniają zamarzanie lub zamarzanie nie powoduje ich śmierci (m.in. wytwarzają glicerol), krążący w hemolimfie, który obniża temperaturę jej zamarzania o kilka stopni. Jednocześnie w temperaturze nawet kilku-kilkunastu stopni powyżej zera giną. U gatunków chionobiontycznych powierzchnia części ciała w procesie ewolucji uległa zmniejszeniu w celu zmniejszenia utraty energii. Większość chionobiontów jest bardzo mała (nie przekraczają kilku milimetrów), a w przypadku owadów - bezskrzydła.

Do typowych owadów z tej grupy należą:

pośnieżek (Boreus) z rzędu wojsiłków Mecoptera. Można spotkać tego owada zimą w ciepłe i słoneczne dni, gdy temperatura oscyluje w okolicach 0 C. Są to zwierzęta bardzo delikatne, poruszające się najczęściej skokami po śniegu.
ponowce (Chiona) muchówki należące do rodziny kreślowatych (sygaczowate, Limoniidae)
galasówkowate (Cynipidae) z rzędu błonkówek (Hymenoptera)

Chionofile - przystosowane do przebywania w niskich temperaturach, typowych dla strefy podbiegunowej. Pojawiają się w zimie, ale występują także w innych porach roku, są one odporne na mróz, ale nie wykształciły morfologicznych lub fizjologicznych przystosowań do życia w niskich temperaturach. Wiele chionofili to relikty polodowcowe.

Najpospolitszymi chionofilami są larwy chrząszczy z rodziny omomiłków (Cantharidae), przedstawicielem których jest np. Cantharis fusca. W zimie na śniegu pojawiają się larwy tego omomiłka, a postacie doskonałe występują w okresie letnim. Larwy omomiłków są największymi owadami jakie spotykamy na śniegu.

Wśród chionofili są niektóre motyle z rodziny miernikowców (Geometridae), a zwłaszcza przedzimki (Operophtera) i zimowi (Agriopis). Imagines tych gatunków spotykane są w listopadzie i grudniu, a larwy żerują w miesiącach letnich. Samice są bezskrzydłe, dzięki czemu nie tracą one energii na latanie, a jedynie poświęcają ją w całości na złożenie jaj.
W grupie chionofili spotykane są także skoczogonki (Collembola), chruściki (Trichoptera) oraz liczne muchówki: ochotkowate (Chironomidae), pozmrokowate (Trichoceridae) i grzybiarkowate (Mycetophilidae).
Chionokseny - spotykane zimą na śniegu, ale nie przystosowane do życia w tych warunkach. Ich obecność jest przypadkowa. Najczęściej są to owady, które pod wpływem ciepłej, lutowej lub marcowej pogody wychodzą z zimowych schronień. Do grupy tej zaliczyć możemy niektóre zimujące w stadium imaginalnym motyle, np. latolistek cytrynek (Gonepteryx rhamni), rusałka pawik (Inachis io), chrząszcze z rodziny kusakowatych (Staphylinidae), ryjkowcowatych (Curculionidae) i biedronkowatych (Coccinellidae).
Mimo potraktowania tematu bardzo ogólnikowo zachęcam(-y) wszystkich miłośników przyrody do zgłębiania tematu. Wyprawy terenowe mogą zaowocować ciekawymi obserwacjami z życia tych zwierząt, owady to także wdzięczny temat modnej ostatnio makrofotografii.

fot. Archiwum ZPKWŁfot. Archiwum ZPKWŁfot. Archiwum ZPKWŁfot. Archiwum ZPKWŁ
Łódzkie promuje