Skocz do treści

Krajobraz w literaturze - definicje i aspekty - Autor Dariusz Bień

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Definicja „krajobrazu” funkcjonuje w różnych dyscyplinach naukowych. Najczęściej posługują się nią geografowie i biolodzy, ale jest obecna także np. w architekturze i geochemii. Po raz pierwszy pojawił się w języku staroniemieckim już w VIII w. w formie używanej po dziś dzień „Landszaft” i oznaczał pierwotnie jednostkę przestrzeni w sensie politycznym i przyrodniczo-geograficznym. Język potoczny, później artystyczny stosował pojęcie krajobrazu w sensie pejzażu w celu określenia malowniczych widoków części ziemi jako elementu lub wyłączonego obiektu artystycznego wyrazu. Równocześnie słowa „krajobraz” używa się w języku potocznym na oznaczenie widoku (krajobraz zimowy, letni; brzydki i ładny). W artystyczno-estetycznym sensie pejzażu krajobraz pojawił się po raz pierwszy w 1518 r. W końcu XVIII w. słowo krajobraz przyjęło znaczenie naukowe, gdyż zostało zaadoptowane przez nauki geograficzne. Do polskiego piśmiennictwa określenie krajobraz wprowadził w 1830 r. Joachim Lelewel w pracy pt. „Dzieje Polski Joachim Lelewel potocznym sposobem opowiedział, do nich dwanaście krajobrazów skreślił”. Słowo to pojmował jako historyczne obrazy kraju. Obecnie w literaturze przedmiotu można spotkać liczne definicje krajobrazu. Krajobraz ujmowany jest jako pojęcie: ogólne, geograficzne, przyrodnicze, estetyczne i społeczno kulturowe. W poszczególnych dziedzinach nauki spotykamy różne podejście do krajobrazu. Nauki geograficzne uczą historii przemian krajobrazów oraz podają zasady ich klasyfikacji, a więc typy, formy i odmiany. Nauki przyrodnicze rozpatrują biologiczną stronę zagadnień krajobrazowych stosując określenia: biologia i ekologia krajobrazu. Wskazują również na przyrodnicze podstawy jego kształtowania. Z kolei w dziedzinie nauk technicznych, planowanie przestrzenne i architektura określa tendencje, podstawy oraz kierunki gospodarczych przekształceń krajobrazowych. Pojmowanie krajobrazu jako pełnego fragmentu przyrody zostało zapoczątkowane m.in. przez Humboldta w XIX wieku, który określił krajobraz jako całościową charakterystykę regionu Ziemi. Ekologiczne rozumienie krajobrazu w naukach przyrodniczych jest znamienne dla czasów obecnych. W 1850 r. Filozof niemiecki Rosenkranz określił krajobraz jako hierarchicznie zorganizowane lokalne układy czynników wszystkich państw przyrody. W ostatnich dziesięcioleciach bardzo intensywnie rozwinęła się tzw. ekologia krajobrazu. Jest to nauka zajmująca się kompleksem powiązań między biocenozami a ich środowiskowymi uwarunkowaniami w określonych wycinkach krajobrazu. Powszechne uznanie zyskało sobie interdyscyplinarne podejście w badaniach dotyczących środowiska przyrodniczego.

Jerzy Kondracki, wybitny polski geograf opracował bardzo przydatną w praktyce kształtowania krajobrazu klasyfikację krajobrazów naturalnych na podstawie kryteriów geologiczno-geomorfologicznych. Wyróżnił cztery klasy krajobrazów naturalnych (nizin, wyżyn, gór, dolin i obniżeń ) a w ich obrębie rodzaje i gatunki krajobrazu. Jednym z podstawowych elementów krajobrazu jest człowiek (społeczeństwo). Nawet tam, gdzie człowiek pojawia się rzadko (pustynie, wysokie góry), krajobraz podlega wpływom antropogenicznym. Tereny zamieszkałe przez człowieka są w mniejszym lub większym stopniu przekształcone, a przynajmniej zmienione. W zależności od stopnia zniekształcenia stosunków naturalnych w środowisku przyrodniczym i zmian wprowadzonych wskutek działalności człowieka wyróżnia się następujące rodzaje krajobrazu:

Krajobraz pierwotny zachowany jest tylko na niektórych obszarach, a w naszych warunkach geograficznych spotykamy już bardzo rzadko, odznacza się zachowaniem nienaruszonej przez człowieka równowagi biologicznej, jest więc układem naturalnie zrównoważonym o utrzymanej w niezmienionym stanie zdolności do samoregulacji.


Krajobraz naturalny występuje na obszarach pozostających pod wpływem działalności człowieka, która nie spowodowała istotnych zmian naruszających zdolność do samoregulacji, odznacza się brakiem elementów przestrzennych wprowadzanych przez człowieka.


Krajobraz kulturowy, najczęściej spotykany, jest właściwy dla obszarów będących terenem intensywnej gospodarki człowieka, wprowadzającej zmiany w układzie warunków naturalnych i elementy przestrzenne stworzone przez człowieka. W krajobrazie kulturowym naruszanie naturalnej zdolności do samoregulacji, pociąga za sobą konieczność stosowania odpowiednich zabiegów ochronno-pielęgnacyjnych, niezbędnych do utrzymania równowagi.


Krajobraz zdewastowany występuje na obszarach silnie zainwestowanych w wyniku rozwoju przemysłu i urbanizacji, będących terenem eksploatującej przyrodę działalności człowieka, która doprowadziła do zniszczenia naturalnego układu warunków. Najczęściej wyraża się to w daleko posuniętym zniekształceniu pod względem ilościowych i jakościowym jednego lub więcej składników naturalnych krajobrazu, w którym dominującą rolę spełniają elementy wprowadzone przez człowieka.

Krajobraz nie istnieje w oderwaniu od konkretnej lokalizacji, od miejsca, w którym usytuowany jest jego obserwator. Chociaż wszystkie parametry środowiska tworzące krajobraz istnieją obiektywnie i niezależnie, to jego wartość – utożsamiana zwykle z walorami estetycznymi, związana jest ściśle z obserwatorem. W tej relacji środowisko–człowiek konieczne jest osiągnięcie znacznego poziomu rozwoju cywilizacyjnego, aby potencjalny obserwator mógł zidentyfikować i ocenić estetyczną wartość krajobrazu. Rozważając pojęcia krajobrazu i architektury, widzimy, że nie można o nich mówić osobno. Wynika to z faktu, że dzieło antropogeniczne zawsze było osadzone w konkretnej przestrzeni, w konkretnym krajobrazie. O zależności i zbieżności architektury i krajobrazu tak pisał Janusz Bogdanowski: „Architektura i krajobraz rozwijały się i przekształcały wraz z rozwojem poszczególnych cywilizacji, kultur i stylów przez wiele wieków jako dwa niezależne pojęcia. Ta niezależność była jednak pozorna i polegała głównie na braku wspólnie dla nich sformułowanego pojęcia. W istocie bowiem architektura i krajobraz stanowiły zawsze ściśle powiązane elementy”. Zbieżność architektury i krajobrazu odnajdujemy w wielu ideach, koncepcjach i traktatach zrodzonych na polu nie tylko architektury, ale i urbanistyki. Kompozycja krajobrazu idzie dalej, dopełnia dwuwymiarowy plan szczególnym układem przestrzeni i brył przedmiotów składających się na krajobraz. Kształtuje ona w ten sposób architekturę krajobrazu z tła przyrody, z dzieł inżynierii, z budynków, osiedli, miast, ogrodów i pól uprawnych”. Janusz Bogdanowski, Maria Łuczyńska-Bruzda i Zygmunt Novak podkreślają, że „architektura krajobrazu, to sztuka widzenia i kształtowania przestrzeni w rozmiarze krajobrazu”.

Łódzkie promuje