Skocz do treści

Carska Spała - Autor Piotr Wypych

Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego   \   Artykuły

Artykuł zamieszczony w „Ziemi Łódzkiej” 2009 r.

Na temat najdawniejszej historii Spały nie posiadamy wielu wiadomości. Miejscowość ta od wieków otoczona była ogromnymi kompleksami leśnymi rozpostartymi po obu brzegach Pilicy, lasy te z dawien dawna zwano Puszczą Pilicką. Zasobność we wszelkiego zwierza i piękne uroczyska puszczańskie przyciągały w te strony polskich królów - Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełłę oraz Kazimierza Jagiellończyka Pisane źródła historyczne wspominają o Spale dopiero w wieku XVIII. Ustne przekazy i zapisy w księgach metrykalnych inowłodzkiej parafii mówią o rodzinie młynarzy o nazwisku Spała. Po II rozbiorze Polski spalskie lasy znalazły się w zaborze pruskim, zaś w pierwszych latach Królestwa Polskiego Cesarz Aleksander I ukazem w Carskim Siole w dniu 22 czerwca 1820 roku nadał całe Księstwo Łowickie, w granicach którego leżała Spała w wieczyste posiadanie Wielkiemu Księciu Konstantemu za zasługi jakie położył w reorganizację wojska polskiego. Drugą żoną księcia Konstantego była Joanna hrabina Grudzińska, która po śmierci swego męża zrzekła się testamentem praw do dóbr łowickich na rzecz przyszłego prawowitego króla polskiego. Po śmierci Joanny Grudzińskiej lasy spalskie stały się własnością rządową.

Nie wiadomo dokładnie który z rosyjskich carów przybył do Spały jako pierwszy . Czy był to Aleksander II polujący w Puszczy Pilickiej w 1874 roku, czy też dopiero jego syn Aleksander III który polował tu między innymi w roku 1880. Ten ostatni ze swą świtą i kompanią łowiecką wcześniej zatrzymywał się w Skierniewicach , Lubochni albo Smardzewicach. Z pobytu i gościny Aleksandra III w klasztorze św.Anny w Smardzewicach zachowały się zapiski .W tym czasie podejmującym gospodarzem cara i jego przewodnikiem łowieckim był zapalony myśliwy, proboszcz parafii Św. Marcina w pobliskich Białobrzegach Opoczyńskich, ks.Ludwik Żmudowski. To on wspomina: ,,Jeździliśmy i na polowania i za Pilicę w Lasy Lubochyńskie, ale wysokim Gościom więcej podobało się w naszej Opoczyńskiej Ziemi – tu bowiem było więcej zwierzyny i większy szyk i porządek, a Następca Tronu tak się rozmiłował w naszych lasach, iż ma być tu urządzony dom w lesie – most na Pilicy i jest nadzieja oglądania w roku następnym tu Najjaśniejszego Pana" . Według kronikarza car był zamiłowanym myśliwym, ale również człowiekiem o wysokiej kulturze osobistej, bardzo życzliwie traktującym swych poddanych. Na podstawie przekazów ustnych - pewnego dnia wyjeżdżając na łowy ze Smardzewickiego klasztoru, Aleksander III zatrzymał się na polanie w pobliżu młyna w Spale nad rzeką Gać. Piękno okolicy tak urzekło władcę , że monarcha wyraził życzenie wybudowania w tym miejscu pałacyku – myśliwskiej rezydencji. Carowi towarzyszył margrabia Wielopolski – wielki łowczy dworu cesarskiego, nieodłączny towarzysz polowań monarchy. Wielopolski wybudował drewniany pałacyk w 1884 roku według projektu krakowskiego architekta Leona Mikuckiego. Obok powstały koszary dla sotni kozackiej, kompanii służby łowieckiej, domy dla gości i zabudowania gospodarcze. Około roku 1900 zbudowano dwa hotele dla carskich gości w których obecnie mieszczą się domy wczasowe „Rogacz” i „Dzik”. Carską rezydencję w Spale ciągle wzbogacano i upiększano. Wokół pałacu urządzono park angielski, sadząc w nim rzadkie i egzotyczne odmiany drzew i krzewów. Zbudowano też własną elektrownię wodną i wodociągi. W rezultacie na przełomie XIX i XX wieku powstał w Spale okazały zespół rezydencjonalny. Ponadto w lasach nad Pilicą stworzono rozległy zwierzyniec w pobliskich Żądłowicach, aby carskie łowy zawsze były obfite w zwierza , a liczni goście zadowoleni. Całość carskiej rezydencji w Spale zajmowała znaczny obszar – początkowo zawiadował nią margrabia Wielopolski, a od 1888 roku Ignacy Bończa-Modzelewski jako wielki łowczy polowań cesarskich. Jemu podlegała służba łowiecka / jegrzy / oraz specjalnie wydzielona służba leśna – których zadaniem była ochrona i dokarmianie zwierząt, odstrzał drapieżników, organizacja polowań. Wstęp na teren rezydencji i wydzielonego obwodu łowieckiego był zabroniony zwykłym poddanym – dostępu do spalskich lasów broniła stacjonująca w Spale sotnia kozacka i ochrona osobista carów. Aby powiększyć i scalić tereny łowieckie rezydencji wysiedlono kilka okolicznych wsi tzw. „puszczańskich”. Chłopi w zamian za oddanie swego mienia, dostali od administracji Królestwa Polskiego o wiele bardziej urodzajne ziemie w okolicach Będkowa, Tomaszowa i Rokicin oraz wysokie gratyfikacje pieniężne w złotych rublach. Również Mikołaj II docenił uroki spalskich łowów. Car wraz z rodziną przyjeżdżał specjalnym pociągiem na stacyjkę Jeleń, usytuowaną na trasie Iwanogród – Koluszki, skąd hucznie witany przez orkiestrę i służbę, powozami docierał do Spały. Do dziś zachowała się droga którą podróżował monarcha z Jelenia przez Ciebłowice do Spały – przez miejscową ludność zwana „cesarską”. Mikołaj II w latach swego panowania do Spały na ogół przyjeżdżał co dwa lata, ostatni raz był w 1912 roku. W urządzanych z wielką pompą cesarskich łowach nad Pilica uczestniczyli także monarchowie z innych krajów. Polowali tu m.in. niemiecki cesarz Wilhelm II i perski szach Nasr ed Din. Po carskich wizytach i polowaniach do dziś w Spale i okolicach zachowało się niewiele pamiątek. Do najcenniejszych z nich należą: głaz pamiątkowy – szaniec, gdzie Aleksander III upolował pierwszego jelenia, mocno uszczuplona kolekcja trofeów łowieckich pozostawiona przez carskich gości w dawnych hotelach, kilka budynków z pozostałości dawnej rezydencji w latach następnych częściowo przebudowanych – oba domy wczasowe „Rogacz” i „Dzik”, Pałacyk Szwajcarski, budynki gospodarcze. W pobliskim Glinniku znajduje się piękny drewniany domek carskiego strażnika łowieckiego zbudowany w stylu budownictwa północno-rosyjskiego. Pozostałością tamtych czasów jest spiżowy posąg żubra, który z woli Aleksandra II był postawiony w 1862 roku w Białowieży, w 1915 roku wywieziony do Moskwy, a po wojnie 1920 roku został zwrócony Polsce i do 1928 roku stał na dziedzińcu zamku królewskiego w Warszawie. O jego przeniesieniu w 1929 roku do Spały zadecydował Prezydent Ignacy Mościcki, sam zapalony myśliwy – ale to już inna opowieść....

Łódzkie promuje